🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:58:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तालकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तालकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तालकम्

अर्थ: हरताल

व्युत्पत्ति: ताल + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तालक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तालक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. तालक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तालक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातालकम्तालकेतालकानि
द्वितीयातालकम्तालकेतालकानि
तृतीयातालकेनतालकाभ्याम्तालकैः
चतुर्थीतालकायतालकाभ्याम्तालकेभ्यः
पञ्चमीतालकात् / तालकाद्तालकाभ्याम्तालकेभ्यः
षष्ठीतालकस्यतालकयोःतालकानाम्
सप्तमीतालकेतालकयोःतालकेषु
सम्बोधनहे तालकहे तालकेहे तालकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तालक
तालक
tālaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तालक पु † संज्ञा पुं॰ [अ॰ तअल्लुक] दे॰ तअल्लुक । उ॰—हौं तो एक बालक न मोहिं कछू तालक पै देखो तात तुमहूँ को कैसी लघुताई है ।—हनुमान (शब्द॰) ।
तालक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरताल ।
२. ताला ।
३. गोपीचंदन ।
४. ताड़ का पेड़ या फल (को॰) ।
५. अरहर (को॰) ।
तालक पु ३ अव्य॰ [हिं॰] दे॰ तलक । उ॰—त्रिकुटी संधि नासिका तालक, सुष्मनि जाय समाई ।—प्राण॰, पृ॰ ६४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तालक m. (Siddh. puṃl. 29) N. of a venomous insect, Suśr. v, 8, 13
N. of a teacher, VāyuP. i, 61, 45 (v.l. ˚लिक)
तालक n. orpiment, Bhpr. v, 26, 48 and 221
a fragrant earth, L.
a lock, bolt, L.
a kind of ornament, Buddh.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (445,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तालकं 1 Yellow orpiment. --2 A fragrant earth. --3 A bolt, latch. [] --की The vinous exudation of the palm, toddy. --Comp. --आभ a. green. --(भः) the green colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तालक न० चु० तड--घञ् संज्ञायां क डस्य लः । हरिताले राजनि० २ द्वारकपाटरोधनयन्त्रे (ताला) हेमच० । ३ तुवरिकायां (अरहर) शब्दर० । स्वार्थे क । ४ ताले वृञ्चदौ
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3284,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तालकं, क्ली, (तालमेव । ताल + स्वार्थे कन् ।) हरितालम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अथ ताल- कस्याशुद्धस्य दोषमाह । “अशुद्धं तालमायुर्हृ त्कफमारुतमेहकृत् । तापस्फोटाङ्गसङ्कोचं कुरुते तेन शोधयेत् ॥ अथ तालकस्य शोधनविधिः । तालकं कणशः कृत्वा तच्चूर्णं काञ्जिके पचेत् । दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कुष्माण्डजैर्द्रवैः ॥ तिलतैले पचेद्यामं यामञ्च त्रिफलाजले । एवं यन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुध्यति तालकम् ॥ अथ तालकस्य मारणविधिः । सदलं तालकं शुद्धं पौनर्नवरसेन तु । खल्वे विमर्द्दयेदेवं दिनं पश्चाद्विशोषयेत् ॥ ततः पुनर्नवाक्षारैः स्थाल्यामर्द्धं प्रपूरयेत् । [] तत्र तद्गोलकं धृत्वा पुनस्तेनैव पूरयेत् ॥ आकण्ठं पिठरं तस्य पिधानं धारयेन्मुखे । स्थार्लां चुल्व्यां समारोप्य क्रमाद्बह्निं विवर्द्धयेत् ॥ दिनान्यन्तरशून्यानि पञ्चवह्निं प्रदापयेत् । एवं तन्म्रियते तालं मात्रा तुल्यैकरक्तिका ॥ अनुपानान्यनेकानि यथायोग्यं प्रयोजयेत् ॥” अन्यच्च । “तालकं हरते रोगान् कुष्ठमृत्युज्वरापहम् । शोधितं कुरुते कान्तिं वीर्य्यबुद्धिं तथायुषम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥ अन्यान्यविधं हरितालमारणम् । यथा, वैद्यक- रसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधिकारे । “तालकं कणशः कृत्वा सुशुद्धं हुण्डिकान्तरे । चूर्णोदकेन संपिष्टमपामार्गजटोद्भवैः ॥ क्षारोदकैश्च संपिष्टमूर्द्धाधो यावशूकजम् । चूर्णं दत्त्वा निरुध्याथ कुष्माण्डैश्च प्रपूरयेत् ॥ पुनर्मुखं निरुध्याथ चतुर्यामं क्रमाग्निना । पचेदेवं हि तच्चूर्णं कुष्ठादौ परियोजयेत् ॥” मतान्तरम् । “अम्ललोनीजलैर्भाव्यं तालं द्बादशयामकम् । तथैव निम्बनीरेण ततश्चूर्णोदकेन च । प्रक्षाल्य शाल्मलीक्षारैर्द्विगुणैः खातमध्यगम् । विधाय कवचीयन्त्रं बालुकाभिः प्रपूरयेत् । द्बादशप्रहरं पक्त्वा स्वाङ्गशीतञ्च चूर्णयेत् । खादयेद्रक्तिकामेकां कुष्ठश्लीपदशान्तये ॥” इति हरितालमारणम् ॥) (तालमिव कायतीति । कै + कः ।) द्वार- यन्त्रम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । ७१ ॥ ताला इति भाषा ॥ तुवरिका । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-613-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तालकम्तालक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तल् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: तालक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | तालक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तालकम् 📚 ➤ हरताल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तालक 📚पु † संज्ञा पुं॰ दे॰ 'तअल्लुक'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तालकम्: तल् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • तालकम्: ताल + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें