🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तावता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तावता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तावता

अर्थ: इतना, उतना, इतने

संस्कृत: तत् परिमाणम् अस्य, साकल्यम्, अवधिः, मानम्

व्युत्पत्ति: तत् + डावतु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तावत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. तावत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. तावत् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तावत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातावान्तावन्तौतावन्तः
द्वितीयातावन्तम्तावन्तौतावतः
तृतीयातावतातावद्भ्याम्तावद्भिः
चतुर्थीतावतेतावद्भ्याम्तावद्भ्यः
पञ्चमीतावतःतावद्भ्याम्तावद्भ्यः
षष्ठीतावतःतावतोःतावताम्
सप्तमीतावतितावतोःतावत्सु
सम्बोधनहे तावन्हे तावन्तौहे तावन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तावत्
तावत्
tāvat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तावत् क्रि॰ वि॰ [सं॰]
१. उतने काल तक । उतनी देर तक । तब तक ।
२. उतनी दूर तक । वहाँ तक ।
३. उतने परिमाण तक । उतने तक । विशेष—यह 'तावत्' का संबंधपूरक शब्द है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तावत् mf(अती)n. (fr. 2. त, Pāṇ. v, 2, 39; vi, 3, 91) so great, so large, so much, so far, so long, so many (correlative of यावत्; rarely of य or यथोक्त, Nal. &c.), RV. &c. (यावता क्षणेन तावता, ‘after so long time, in that time’, as soon as, Rājat. v, 110)
just a little, Kir. ii, 48
(in alg.) an unknown quantity (also with यावत्)
तावत् ind. (correlative of यावत्) so much, so greatly, to such an extent, in such a number, so far, RV.; AV. &c. (तावत्-तावत्, ŚBr. i, 8, 1, 6)
so long, in that time, RV. x, 88, 19; ŚBr. i; Mn. &c.
meanwhile, in the mean time (the correlative यावत् being often connected with a neg., e.g. तावच् छोभते मूर्खो यावत् किं-चिन् न भाषते, ‘so long a fool shines as long as he says nothing’, Hit.; शोचयिष्याम्य् आत्मानं तावद् यावन् मे प्राप्तम् ब्राह्मण्यम्, ‘so long I will emaciate myself, as long as [i.e. until] I have obtained the state of a Brāhman’, R. i, 64, 19), ŚBr. xiv, 4, 2, 30; ChUp. vi, 14, 2; Mn.; MBh. &c. (also correlative of पुरा [R. i, 28, 21], of यावता न, of यावत् preceded by पुरा [MBh. xiii, 4556], or without any correlative [2727; Kathās.; Hit.])
at once, now, just, first (followed by अनन्तरम् [Hit.], अपरम् [Pañcat.], अपि [ib.], इदानीम् [Hit.], उत [Śak.], च [Daś.; Prab.], ततस् [Mn. iv, 174; Ragh. vii, 4 f.], तद्-अनु [Megh.], तु [Daś. vii; Vedāntas.], पश्चात् [R. ii], पुनर् [Pañcat.], वा; very often connected with an Impv., rarely [MBh. iv, 888; R. ii, 56, 13] with a Pot., often with the 1st person of pr. or fut. MBh. &c.; the Impv. is sometimes to be supplied [इतस् तावत्, ‘just come hither’; मा तावत्, ‘by no means, God forbid!’] Śak.; Mālav.; Vikr.; Prab.; sometimes अर्हसि with the inf. is used instead, R. i f.)
(with न or अ-) not yet, MBh. &c. (followed by यावत्, ‘while’, Kathās. xxvi, 23; तावन् न-अपि न, ‘not only not-but also not’, Kād.)
very well, all right, Hcar.
indeed, truly (e.g. दृढस् तावद् बन्धः, ‘the knot is tight I must admit’, Hit.; गता तावत्, ‘she is indeed gone’, Kathās. xviii, 241), R. &c.
already (opposed to ‘how much more’ or ‘how much less’), R. iv f.; Śak.
really (= एव, sometimes connected with this particle, e.g. विक्रयस् तावद् एव सः, ‘it is really a sale’), Mn. iii, 53; Hariv. 7110; R. &c.
तावत् [cf. Lat. tantus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (445,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तावत् a. (Correlative of यावत् q. v.) 1 So much, that much, so many; ते तु यावंत एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः R. 12. 45; H. 4. 72; Ku. 2. 33. --2 So great, so large, of this extent; यावती संभवेद् वृत्तिस्तावतीं दातुमर्हसि Ms. 8. 155, 9. 249; Bg. 2. 46. --3 All (expressing totality); यावद्दत्तं तावद्भुक्तं G. M. --ind. 1 First (before doing anything else); आर्ये इतस्तावदागम्यतां Ś. 1; आह्लादयस्व तावच्चंद्रकरश्चंद्रकांतमिव V. 5. 11; Me. 13. --2 On one's part, in the meanwhile; सखे स्थिरप्रतिबंधो भव । अहं तावत् स्वामिनश्चित्तवृत्तिमनुवर्तिष्ये Ś. 2; R. 7. 32. --3 Just, now; गच्छ तावत्. --4 Indeed, (to [] emphasize an expression); त्वमेव तावत्प्रथमो राजद्रोही Mu. 1 ‘thou thyself’; त्वमेव तावत्परिचिंतय स्वयं Ku. 5. 67. --5 Truly, really (to express assent); दृढस्तावद्बंधः H. 1. --6 As for, with respect to; विग्रहस्तावदुपस्थितः H. 3; एवं कृते तव तावत्क्लेशं विना प्राणयात्रा भविष्यति Pt. 1. --7 Completely; तावत्प्रकीर्णाभिनवोपचारां R. 7. 4 ( तावत्प्रकीर्ण = साकल्येन प्रसारित Malli.). --8 Surprise (oh!, what a wonder). (For the senses of तावत् as a correlative of यावत्, see यावत्). --Comp. --कृत्वस् ind. so many times. --मात्रं just so much. --वर्ष a. so many years old.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तावत् अव्य० तद् + बा० डावत् । १ साकल्ये २ अवधौ ३ माने ४ अवधारणे अमरः ५ प्रशंसायाम् ६ पक्षान्तरे शब्दरत्ना० [] ७ संग्रामे ८ अधिकारे च मेदि० । ९ तदेत्यर्थे शब्दार्थचि० । “भर्त्तापि तावत् क्रथकौशिकानाम्” रघुः तावत् तदेत्यर्थः । साकल्ये “तावत्प्रकीर्णाभिनवोपचारम्” अवधौ “वल्गुं न सम्भावित एव तावत्” रघुः “तावत् आलोकमार्ग- प्राप्तिपर्य्यन्तम्” मल्लि० । मानार्थे “त्वमेव तावत् परि- चिन्तय स्वयम्” कुमा० तावत् इति मानार्थे “यावन्मात्रं विचारणीयं तावन्मात्रमित्यर्थः” मल्लि० । अवधारणे “इन्द्रप्रस्थगमस्तावत् कारि मा सन्तु चेदयः” माघः । “मा कारि तावत् न क्रियतामेवेत्यर्थः” मल्लि० । तत्- परिमाणमस्य तद् + वतुप् “आ सर्वनाम्नः” पा० । आ । १० तत्- परिमाणविशिष्टे त्रि० । “यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजा- नतः” गीता “जम्बुद्वीपोऽयं तावत्प्रमाणविस्तार- स्तावता क्षीरोदघिना वेष्टितः” भाग० ५ । २० । २ । क्रियाविशेषणत्वे न० । “पुरोऽस्य यावन्न भुवि व्यलीयत । गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चकैः” माघः । स्त्रियां ङीप् “यावती संभवेद्वृत्तिस्तावती दातुमर्हति” मनुः । अस्य वत्वन्तत्वात् संख्यावत् कार्य्यं तावच्छः ता- वत्कः तावतिकः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3287-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तावत्, व्य, (तत् परिमाणस्य । तद्धिता इति बहु- वचनेनान्येऽनुक्ता अपि ज्ञापितास्तेन डावतु- प्रत्ययः ।) साकल्यम् । अवधिः । मानम् । (यथा, कुमारे । ५ । ६७ । “त्वमेव तावत् परिचिन्तय स्वयं कदाचिदेते यदि योगमर्हतः ॥” “तावत् इति मानार्थे यावन्मात्रं विचारणीयं तावन्मात्रमित्यर्थः ॥” इति तट्टीकायां मल्लि- नाथः ॥) अवधारणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २४५ ॥ (यथा, माघे । २ । ६३ । “इन्द्रप्रस्थगमस्तावत् कारि मा सन्तु चेदयः ॥”) प्रशंसा । पक्षान्तरम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (तत्परिमाणमस्येति । “यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् ।” ५ । २ । ३९ । इति वतुप् प्रत्ययेन तत्परिमाणे, त्रि । यथा, भागवते । ३ । २६ । १२ । “महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभः । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-614-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तावतातावत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तावत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | तावत् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तावता 📚 ➤ इतना, उतना, इतने
संस्कृत: तत् परिमाणम् अस्य, साकल्यम्, अवधिः, मानम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तावत् 📚उतने काल तक । उतनी देर तक । तब तक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें