🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:09:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तिमिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तिमिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तिमिः

अर्थ: समुद्र

संस्कृत: तिमिमत्स्यः

व्युत्पत्ति: तिम् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तिमि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तिमि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिमिःतिमीतिमयः
द्वितीयातिमिम्तिमीतिमीन्
तृतीयातिमिनातिमिभ्याम्तिमिभिः
चतुर्थीतिमयेतिमिभ्याम्तिमिभ्यः
पञ्चमीतिमेःतिमिभ्याम्तिमिभ्यः
षष्ठीतिमेःतिम्योःतिमीनाम्
सप्तमीतिमौतिम्योःतिमिषु
सम्बोधनहे तिमेहे तिमीहे तिमयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तिमि
तिमि
timi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मछलियों के भेद (1.10.19) रोहित · मद्गुर · शाल · राजीव · शकुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिमि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समुद्र में रहनेवाला मछली के आकार का एक बड़ा भारी जंतु । विशेष—लोगों का अनुमान है कि यह जंतु ह्वेल है ।
२. समुद्र ।
३. आँख का एक रोग जिसमें रात को सुझाई नहीं पड़ता । रतौंधी ।
४. मछली (को॰) ।
तिमि पु २ अव्य॰ [सं॰ तद् + इव = इमि] उस प्रकार । वैसे । उ॰— तिमि तिमि मारवणीतणइ तन तरण पउ थाइ । ढोला॰, दू॰ १२ । विशेष— इसका व्यवहार 'जिमि' के साथ होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिमि m. a kind of whale or fabulous fish of an enormous size, MBh.; Hariv. 4915; R.; VarBṛS. &c.
a fish, Kathās. v, lx
the sign Pisces, VarBṛ., Sch.
the figure of a fish produced by drawing two lines (one intersecting the other at right angles), Sūryas. iii, 3 f.
the ocean, L.
N. of a son of Dūrva (father of Bṛhad-ratha), BhP. ix, 22, 41
तिमि f. N. of a daughter of Dakṣa (wife of Kaśyapa and mother of the sea-monsters), vi, 6, 25 f.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (447,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिमिः 1 The ocean. --2 A kind of whale or fish of an enormous size; R. 13. 10. --3 A fish in general. --4 The figure of a fish produced by drawing two lines, one intersecting the other at right angles. --Comp. --कोषः the ocean. --जं a kind of pearl. --ध्वजः N. of a demon killed by Indra with the assistance of Daśaratha. (It was in the fight with this demon that Kaikeyī saved the life of Daśaratha while in a swooning fit and got from him two boons which she afterwards used to send Rāma into exile).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0538-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिमि पु० तिम--इन्--तम--इन्--इच्च वा । १ समुद्रे त्रिका० । तद्भवे २ मत्स्यभेदे पुंस्त्री० स्त्रियां वा ङीप् । “अस्ति मत्स्यस्तिमिर्नाम शतयोजनविस्तृतः” भरत- धृतवाक्यम् । “अस्ति मत्स्यस्तिमिर्नाम तथा चास्ति तिमिङ्गिलः । तिमिङ्गिलगिलोऽप्यस्ति तद्गिलोऽप्यस्ति लक्ष्मणः” शब्दार्थचि० धृतरामा० वाक्यम् । “अम्मे शिरोभिस्तिमयः सरन्ध्रैरूर्द्ध्वं वितन्वन्ति जलप्रवाहान्” रघुः । “अत्र नानाषिधाकारास्तिमयोनैकरूपिणः” भा० उ० ९८ अ० । शब्दकल्पदुमेऽस्य स्त्रीत्वोक्तिः प्रामादिकी अमी तिमय इति नैकरूपिण इति पुंस्येव प्रयो- गात् कृदिकारान्तत्वात् वा स्त्रियां ङीप् । २ तज्जाति- स्त्रियां स्त्री भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3301,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिमिः, पुं, (तिम्यतीति । तिम क्लेदने + इन् । यद्वा, ताम्यति आकाङ्क्षतीति । तमु काङ्क्षा- याम् + “क्रमितमिशतिस्तम्भामत इच्च ।” उणां ४ । १२१ । इति इन् अकारस्य इकारा- देशश्च ।) मत्स्यविशेषः । इत्यमरः । १ । १० । [] १९ ॥ तिमिर्महाकायो मत्स्यः कश्चित् सामुद्रः । तथा च । अस्ति मत्स्यस्तिमिर्नाम शतयोजन- विस्तरः । इति भरतः ॥ (यथा च रघौ । १३ । १० । “ससत्त्वमादाय नदीमुखाम्भः संमीलयन्तो विवृताननत्वात् । अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्ध्रै- रूर्द्ध्वं वितन्वन्ति जलप्रवाहान् ॥”) समुद्रः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (राजविशेषः । स तु दूर्व्वस्य पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २२ । ४२ । “नृपञ्जयस्ततो दूर्व्वस्तिमिस्त स्माज्जनिष्यति ॥” अयं हि नवमासाधिकसप्तचत्वारिंशत्वर्षं यावत् राज्यं पालयामास । यथा, राजावल्याम् । १ परिच्छेदे । “तिमिं पुत्त्रं ततो राज्ये न्यस्य स्वर्गं स्वयं गतः । मुनिवेदमितान् वर्षान्नवमासाघिकान् तिमिः ॥ पालयित्वाखिलं राज्यं भुक्त्वा भोगमनुत्तमम् । पुत्त्रं बृहद्रथं राज्ये सोऽभिषिच्य वनं ययौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-618-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तिमिःतिमि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिमिः 📚 ➤ समुद्र
संस्कृत: तिमिमत्स्यः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तिमि 📚समुद्र में रहनेवाला मछली के आकार का एक बड़ा भारी जंतु । विशेष—लोगों का…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तिमि
मछलियों के भेद (१.१०.१९) — रोहित, मद्गुर, शाल, राजीव, शकुल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तिमिः: तिम् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें