🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तीखा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ती+खा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ती

अर्थ: जाना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्
  2. ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्
  3. ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिःतीतयः
द्वितीयातिम्तीतीः
तृतीयात्यातिभ्याम्तिभिः
चतुर्थीतये / त्यैतिभ्याम्तिभ्यः
पञ्चमीतेः / त्याःतिभ्याम्तिभ्यः
षष्ठीतेः / त्याःत्योःतीनाम्
सप्तमीतौ / त्याम्त्योःतिषु
सम्बोधनहे तेहे तीहे तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अय् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअयतेअयेतेअयन्ते
मध्यमअयसेअयेथेअयध्वे
उत्तमअयेअयावहेअयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अयते · लिट् (आत्मने.): अयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): अयिता · लृट् (आत्मने.): अयिष्यते · लोट् (आत्मने.): अयताम् · लङ् (आत्मने.): आयत · विधिलिङ् (आत्मने.): अयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: अयिता · ण्यत्: आय्यः · तव्य: अयितव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: अयितः · क्तवतु: अयितवान् · शानच्: अयमानः · क्त्वा: अयित्वा · ल्यप्: प्लाय्य · तुमुन्: अयितुम् · णमुल्: आयम् · घञ्: आयः · क्तिन्: ति · क्वसु: अयाम्बभूवान्

खा

अर्थ: पार्वती

व्युत्पत्ति: खर्व्+ड+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. खा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्
  3. खा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्
  4. खा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्
  5. खा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. खा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. खा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: खै + अच्
  8. खा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखाखेखाः
द्वितीयाखाम्खेखाः
तृतीयाखयाखाभ्याम्खाभिः
चतुर्थीखायैखाभ्याम्खाभ्यः
पञ्चमीखायाःखाभ्याम्खाभ्यः
षष्ठीखायाःखयोःखानाम्
सप्तमीखायाम्खयोःखासु
सम्बोधनहे खेहे खेहे खाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ति
ति
ti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ति पु वि॰ [सं॰ तद् या त] वह । ति न नगरि ना नागरी, प्रति पद हंसक हीन ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ति for इति (after का), ŚBr. xi, 6, 1, 3 ff.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ति अव्य० इति + वेदे पृषो० । इतिशब्दार्थे । “सहोवाचा- स्तीह प्रायश्चित्तिरित्यस्तीति का ति पिता ते वेदेति” शत० ब्रा० ११ । ६ । १ । ३ । का प्रायश्चित्तिस्ति इति प्रश्नः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3287,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तीति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन् 📚
अन्य सम्भावना: ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन् | ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्
खाखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: खै + अच्)
अन्य सम्भावना: खा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खै + अच् | खा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ती 📚 ➤ जाना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

खा 📚 ➤ पार्वती

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ति 📚पु वि॰ वह । ति न नगरि ना नागरी, प्रति पद हंसक हीन ।—केशव (शब्द॰)🟠🔵🟢
खा 📚खानेवाला । भक्षक । जैसे, शकरखा🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ती: अय् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त
  • खा: खै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें