🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:34:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तूरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तूरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तूरः

अर्थ: एक प्रकार का वाद्ययन्त्र

अंग्रेज़ी: = °र्य2 L.

व्युत्पत्ति: तूर् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तूर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तूर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातूरःतूरौतूराः
द्वितीयातूरम्तूरौतूरान्
तृतीयातूरेणतूराभ्याम्तूरैः
चतुर्थीतूरायतूराभ्याम्तूरेभ्यः
पञ्चमीतूरात् / तूराद्तूराभ्याम्तूरेभ्यः
षष्ठीतूरस्यतूरयोःतूराणाम्
सप्तमीतूरेतूरयोःतूरेषु
सम्बोधनहे तूरहे तूरौहे तूराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तूर
तूर
tūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तूर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का बाजा । नगाडा़ । उ॰—तोरन तोरन तूर बजै बर भावत भाँटिन गावति ठाढी़ ।—केशव (शब्द॰) ।
२. तुरही नाम का बाजा । सिंघा ।
तूर २ वि॰ शीघ्रता करनेवाला । जल्दबाज [को॰] ।
तूर ३ संज्ञा पुं॰ हरकारा [को॰] ।
तूर ४ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰ तूल( = लंबाई)]
१. गज डेढ़ गज लंबी एक लकडी़ जो जुलाहों के करघे में लगी रहती है और जिसमें तानी लपेटी जाती है । इसके दोनों सिरों पर दो चूर और चार छेद होते हैं ।
२. वह रस्सी जिसे जनानी पालकी के चारों ओर इसलिये बाँधते हैं जिसमें परदा हवा से उड़ने न पावे । चौबंदी ।
तूर ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ तुवरी] अरहर ।
तूर ६ संज्ञा पुं॰ [अ॰] शाम या सीरिया का एक पहाड़ जिसपर हज— रत मूसा ने ईश्बर का जल्वा देखा था । यौ॰—कोह तूर = तूर नामक पहाड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर m. = 2. ˚र्य, L.
cf. अर्ध-
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तूर a. 1 Hastening. --2 A courier. --रा Speed.
तूरं A kind of musical instrument. --री A thorn-apple.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0543-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर हिंसे, सक० वेगे अक० दिवा० आत्म० सेट् । तूर्य्यति अतूरिष्ट । तुतूरे ।
तूर त्रि० तुर--कर्त्तरि क्विप् । १ वेगयुक्ते । भावे सम्प० क्विप् । २ वेगे स्त्री “पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भिः” भा० २ । ७ । ३८ । “अदृश्यतूर्भिः अलक्ष्यवेगाभिः” श्रीधरः ।
तूर न० तूर्य्यते ताड्यते मुखमारुतेन तूर--घञर्थे कर्मणि क । १ वाद्यभेदे (सानाइ) हेमच० । ३ ताडलाने पटहादौ शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3340,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तूर, य ङ ई हिंसे । वेगे । इति कविकल्पद्रुमः । (दिवां-आत्मं-सकं-वेगे अकं-सेट् ।) य ङ, तूर्य्यते । ई, तूर्णः । इति दुर्गादासः ॥
तूरं, क्ली, (तूर्य्यते ताड्यते इति । तूर + घञ् ।) वाद्यम् । इति हेमचन्द्रः । २ । २०० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-641-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तूर" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तूरःतूर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तूर् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तूरः 📚 ➤ एक प्रकार का वाद्ययन्त्र
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): = °र्य2 L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तूर 📚एक प्रकार का बाजा । नगाडा़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तूरः: तूर् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें