🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तृढः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तृढः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तृढः

अर्थ: मार डालना, दुःख देना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: (√ तृह्) crushed, RV. i, vi.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तृढ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तृह् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तृढ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृढःतृढौतृढाः
द्वितीयातृढम्तृढौतृढान्
तृतीयातृढेनतृढाभ्याम्तृढैः
चतुर्थीतृढायतृढाभ्याम्तृढेभ्यः
पञ्चमीतृढात् / तृढाद्तृढाभ्याम्तृढेभ्यः
षष्ठीतृढस्यतृढयोःतृढानाम्
सप्तमीतृढेतृढयोःतृढेषु
सम्बोधनहे तृढहे तृढौहे तृढाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तृह् (तुदादिगण) · अर्थ: मार डालना, दुःख देना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतृहतितृहतःतृहन्ति
मध्यमतृहसितृहथःतृहथ
उत्तमतृहामितृहावःतृहामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तृहति · लिट्: ततर्ह · लुट्: तर्ढा · लृट्: तर्क्ष्यति · लोट्: तृहतात् · लङ्: अतृहत् · विधिलिङ्: तृहेत् · आशीर्लिङ्: तृह्यात् · लुङ्: अतर्हीत् · लृङ्: अतर्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तर्हण · ण्वुल्: तर्हकः · तृच्: तर्ढा · तव्य: तर्ढव्यः · अनीयर्: तर्हणीयः · क्त: तृढः · क्तवतु: तृढवान् · शतृ: तृहन् · स्य-शतृ: तर्क्ष्यन् · क्त्वा: तृढ्वा · ल्यप्: प्रतृह्य · तुमुन्: तर्ढुम् · णमुल्: तर्हम् · घञ्: तर्हः · क्तिन्: तृढि · क्वसु: ततृह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तृढ
तृढ
tṛḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तृढ mfn. (√ तृह्) crushed, RV. i, vi.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (453,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तृढःतृढ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तृह् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तृढः 📚 ➤ मार डालना, दुःख देना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तृढ 📚mfn. (√ तृह्) crushed, RV. i, vi🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तृढः: तृह् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें