🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:18:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तेजनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तेजनि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तेजनि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: मूर्वा · पर्याय: मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, स्रवा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तेजनी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तेजनिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तेजनिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. तेजनिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तेजनी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातेजनीतेजन्यौतेजन्यः
द्वितीयातेजनीम्तेजन्यौतेजनीः
तृतीयातेजन्यातेजनीभ्याम्तेजनीभिः
चतुर्थीतेजन्यैतेजनीभ्याम्तेजनीभ्यः
पञ्चमीतेजन्याःतेजनीभ्याम्तेजनीभ्यः
षष्ठीतेजन्याःतेजन्योःतेजनीनाम्
सप्तमीतेजन्याम्तेजन्योःतेजनीषु
सम्बोधनहे तेजनिहे तेजन्यौहे तेजन्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तेजनी
तेजनी
tejanī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मरोड़फली (मूर्वा) के नाम (2.4.83) मूर्वा · देवी · मधुरसा · मोरटा · स्रवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तेजनी संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूर्वा ।
२. मालकँगनी ।
३. चव्य । चाव ।
४. तेजबल ।
५. चटाई (को॰) ।
६. गुच्छा (को॰) ।
७. घोडे़ की अयाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तेजनी (ई), f. (g. गौरादि) a whetstone, touchstone, L.
a number of reeds or straw &c. twisted or matted together, tuft, mat, Kāṭh. xxii f.; AitBr.; ŚBr.; PārGṛ.; Kauś.
Sanseviera Roxburghiana (also ˚जिनी, Npr.), L.
= ˚ज-वल्कल, Bhpr. v, 1, 170
See also ˚जो-ऽह्वा
cf. तैज्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तेजनी, स्त्री, (तेजयतीति । तिज + णिच् + ल्युः । गौरादित्वात् ङीष् ।) मूर्व्वा । इत्यमरः । २ । ४ । ८३ ॥ (अस्याः पर्य्याया यथा, -- “तेजनी पिलुनी देवा तिक्तवल्ली पृथक्त्वचा । धनुः श्रेणी मधुरसा मूर्व्वा निर्द्दहनीति च ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् । पर्य्यायान्तरं यथा, -- “मूर्व्वा मधुरसा देवी मोरटा तेजनी स्रुवा । मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ॥” इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) ज्योतिष्मती । इति शब्दरत्नावली ॥ (तेजवती । अस्या पर्य्यायाः यथा, -- “तेजस्विनी तेजवती तेजोह्वा तेजनी तथा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-647-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तेजनी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तेजनितेजनी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तेजनि 📚 ➤ मूर्वा उमा-कोश
संस्कृत: मूर्वा · पर्याय: मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, स्रवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तेजनी 📚मूर्वा🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तेजनी
मरोड़फली (मूर्वा) के नाम (२.४.८३) — मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, स्रवा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬