🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तैजाः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तैजाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तैजाः

अर्थ: राजस गुणों से युक्त

व्युत्पत्ति: तेजस्+अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तैजस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तैजस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तैजस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातैजाःतैजसौतैजसः
द्वितीयातैजसम्तैजसौतैजसः
तृतीयातैजसातैजोभ्याम्तैजोभिः
चतुर्थीतैजसेतैजोभ्याम्तैजोभ्यः
पञ्चमीतैजसःतैजोभ्याम्तैजोभ्यः
षष्ठीतैजसःतैजसोःतैजसाम्
सप्तमीतैजसितैजसोःतैजस्सु / तैजःसु
सम्बोधनहे तैजःहे तैजसौहे तैजसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तैजस
तैजस
taijasa
ⓘ "तैजस्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर धातु की वस्तु (2.9.99) लौह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तैजस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धातु, मणि अथवा इसी प्रकार का और कोई चमकीला पदार्थ ।
२. घी ।
३. पराक्रम ।
४. बहुत तेज चलनेवाला घोडा़ ।
५. सुमति के एक पुत्र का नाम ।
६. जो स्वयंप्रकाश और सूर्य आदि का प्रकाशक हो, भगवान ।
७. वह शारीरिक शक्ति जो आहार को रस तथा रस को धातु में परिणत करती है ।
८. एक तीर्थ का नाम जिसका उल्लेख महाभारत में है ।
९. राजस अवस्था में प्राप्त अहंकार जो एकादश इंद्रियों और पंच तन्मात्राओं की उत्पत्ति में सहायक होता है और जिसकी सहायता के बिना अहंकार कभी सात्विक या तामसी अवस्था प्राप्त नहीं करता । विशेष—दे॰ अहंकार ।
१०. जंगम (को॰) ।
तैजस २ वि॰ [सं॰]
१. तेज से उत्पन्न । तेज संबंधी । जैसे, तैजस पदार्थ ।
२. चमकीला । द्युतिमान (को॰) ।
३. प्रकाश से परिपूर्ण (को॰) ।
४. उत्तेजित । उत्साही (को॰) ।
५. शक्तिशाली । साहसी (को॰) ।
६. राजसी वृत्तिवाला । रजोगुणी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तैजस mf(ई)n. originating from or consisting of light (तेजस्), bright, brilliant, ŚBr. xiv; MāṇḍUp.; MBh. &c.
consisting of any shining substance (as metal), metallic, ĀśvGṛ.; Gaut.; Mn.; KātyŚr., Sch.
said of the gastric juice as coloured by digested food, Suśr. i, 14
passionate, Sāṃkhyak.; Tattvas.; Vedāntas.; Suśr.; BhP.
तैजस n. metal, L.
vigour, W.
N. of a Tīrtha, MBh. iii, 7035; ix, 2723
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (455,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तैजस a. (सी f.) [तेजसो विकारः अण्] 1 Bright, splendid, luminous; U. 2. 12. --2 Made up or consisting of light; तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये R. 11. 43. --3 Metallic. --4 Passionate. --5 Vigorous, energetic. --6 Powerful, intense. --सः The highly refined or subtle essence (Vedānta phil.). --सं 1 Any metal. --2 Ghee. --3 Intensity, severity. --4 Vigour, energy, might. --Comp. --आवर्तनी a crucible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0546-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तैजस न० तेजसो विकारः अण् । १ घृते, २ धातुद्रव्यमात्रे च । साङ्ख्योक्ते ३ रजोगुणोत्पन्ने त्रि० । “वैकारः सात्विको नाम तैजसः राजसः स्मृतः । भूतादिस्तामसस्तेऽपि पृथक् तत्त्वान्यवासृजन्” पदार्थादर्शधृतवाक्यम् । “सात्विक एकादशकः प्रवर्त्तते वैकृतादहङ्कारात् । भूतादे- स्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्” सा० का० । “ननुयदि सत्वतमोभ्यामेव सर्वं कार्य्यं जन्यते तदा कृतमकिञ्चित्करेण रजसेत्यत आह तैजसादुभयं तैजसात् राजसादुभयं गणद्वयं भवति । यद्यपि रजसो न कार्य्यान्तरमस्ति तथापि सत्वतमसी स्वयं क्रियासमर्थे अपि न स्वस्वकार्य्यं कुरुतः रजस्तु चलतया ते यदा चालयति तदा स्वस्व- कार्य्यं कुरुत इति तदुभयस्मिन्नपि कार्य्ये सत्वतमसोः [] क्रियोत्पादनद्वारेणास्ति रजसः कारणत्वमिति न व्यर्थं रज” इतित० कौ० । तिज निशाने इत्यस्मादसुन् तेन तेज- सा कृतः तैजसः रजसश्च सत्वतमसोः स्वस्वतेजकार्य्यसम- र्थत्वकरणरूपतैक्ष्ण्यकरणगुणयोगात् तेजःपदाभिधेयता इति तदाशयः “तैजसादिन्द्रियाण्यासन्” शा० ति० । सत्त्व- गुणस्य प्रकाशकत्वात् “तैजसमन्तःकरणमिति” वेदान्तप० । ४ तीर्थभेदे न० । “तैजसं नाम तत्तीर्थं यत्र तीर्थेह्यपां पतिः । अभिषिक्तः सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ!” भा० श० ४७ अ० एतद्व्यष्ट्यु पहितं चैतन्यं तैजसो भवति । तेजोम- यान्तःकरणोपहितत्वात्” वेन्दान्तसारोक्ते ५ चैतन्यभेदेपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3350-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तैजसं, क्ली, (तेजसो विकारः । तेजस् + “तस्य विकारः ।” ४ । ३ । १३४ । इत्यण् ।) घृतम् । इति स्मृतिः ॥ धातुद्रव्यम् । इत्यमरः । २ । ९ । ९९ ॥ (यथा, मनुः । ५ । १११ । “तैजसानां मणीनाञ्च सर्व्वस्याश्ममयस्य च ॥” तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४६ । १०३ । “तैजसं नाम तत्तीर्थं यत्र पूर्व्वमपाम्पतिः । [] अभिषिक्तः सुरगणैर्व्वरुणो भरतर्षभ ! ॥” तेजःसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, रघुः । ११ । ४३ । “तैजसस्य धनुषः प्रवृत्तये तोयदानिव सहस्रलोचनः ॥”)
तैजसः, पुं, (तेजसो विकारः । तेजस् + अण् ।) सूक्ष्मशरीरव्यष्ट्युपहितचैतन्यम् । यथा, -- “एतद्व्यष्ट्युपहितं चैतन्यं तैजसो भवति तेजो- मयान्तःकरणोपहितत्वात् ॥” इति वेदान्त- सारः ॥ (तैजसाहङ्कारविशेषः । यथा, भाग- वते । २ । ५ । २४ । “सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्व्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ॥” घोटकविशेषः । तल्लक्षणादिकं यथा, भोज- राजकृतयुक्तिकल्पतरौ । “ये क्रोधशीला भृशवेगयुक्ता मुक्ता दिनात् क्रोशशतं व्रजन्ति । ते तैजसाः पुण्यवतां प्रदेशे भवन्ति पुण्यैरपि ते मिलन्ति ॥” सुमतिपुत्त्रः । यथा, ब्रह्माण्डे ३६ अध्याये । “तैजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-648-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तैजस्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तैजाःतैजस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तैजस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तैजाः 📚 ➤ राजस गुणों से युक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तैजस् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तैजस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तैजाः: तेजस्+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें