🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तोते

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तोता+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तोता

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: गतिवृद्धिहिंसासु

अंग्रेज़ी: to go,to grow,to kill, to destroy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तु धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. तु धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  3. तोतृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तु + तृच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तु (अदादिगण) · अर्थ: (गतिवृद्धिहिंसासु)

लुट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतोतातोतारौतोतारः
मध्यमतोतासितोतास्थःतोतास्थ
उत्तमतोतास्मितोतास्वःतोतास्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तवीति · लिट्: तुताव · लुट्: तोता · लृट्: तोष्यति · लोट्: तवीतु · लङ्: अतवीत् · विधिलिङ्: तुयात् · आशीर्लिङ्: तूयात् · लुङ्: अतौषीत् · लृङ्: अतोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तवन · ण्वुल्: तावकः · तृच्: तोता · यत्: तव्यः · ण्यत्: ताव्यः · तव्य: तोतव्यः · अनीयर्: तवनीयः · क्त: तुतः · क्तवतु: तुतवान् · शतृ: तुवन् · स्य-शतृ: तोष्यन् · क्त्वा: तुत्वा · ल्यप्: प्रतुत्य · तुमुन्: तोतुम् · णमुल्: तावम् · क्तिन्: तुति · क्वसु: तुतुवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त
त
ta
ⓘ "त्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नौका । नाव ।
२. पुण्य ।
३. चोर ।
४. झूठ ।
५. पूँछ । दुम ।
६. गोद ।
७. म्लेच्छ ।
८. गर्भ ।
९. शठ ।
१०. रत्न ।
११. बुद्ध ।
१२. अमृत ।
१३. योद्धा (को॰) ।
१४. रत्न (को॰) ।
१५. एक पिंगल (को॰) ।
त † पु २ क्रि॰ वि॰ [सं॰ तद, हिं॰ तो] तो । उ॰— (क) अउ पाएउँ मानुस कइ शाखा । नाहिं त पखि मूठि भर पाँखा ।— जायसी (शब्द॰) । (ख) हमहुँ कहब ठकुर सोहाती । नाहिं त मोन रहव दिन राती ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) करतेहु राज त तुमहिं न दोसू । रामहि होत सुनत संतोसू ।— तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. त the 1st dental consonant.
2. त pronom. base See तद्
3. त m. a tail (esp. of a jackal), any tail except that of Bos gaurus, L.
the breast, L.
the womb, L.
the hip, W.
a warrior, L.
a thief, L.
a wicked man, L.
a Mleccha, L.
a Buddha, L.
a jewel, L.
nectar, L.
त n. crossing, L.
virtue, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तः 1 A tail. --2 The tail of a jackal. --3 The breast. --4 The womb. --5 The hip or flank. --6 A warrior. --7 A thief. --8 A wicked man. --9 An outcast, a barbarian. --10 A Bud dha. --11 A jewel. --12 Nectar. --13 (In prosody) One of the eight syllabic feet. --ता, --तं 1 Passing, crossing. --2 Virtue, religious merit. --ता N. of Lakṣmī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त तकारो व्यञ्जनवर्णभेदः । दन्त्यः अर्द्धमात्राकालेनो- च्चार्य्यः अस्योच्चारणे दन्त्मूलेन जिह्वाग्रस्य स्पर्श आभ्य- न्तरप्रयत्नः । बिवारश्वासाधोषा बाह्यप्रयत्नाः । मातृका- न्यासेऽस्य वामस्फिचि न्यस्यता । अस्य वाचकशब्दा वर्णा- भिधाने उक्ता यथा “तः पूतना हरिः शुद्धिशक्तिः शुक्तिर्जटी ध्वजी । वामस्फिग्वामकट्यौ च कामिनी मघ्यकर्णकः । आषाटी तण्डतुभ्रश्च कामिकापृष्ठपुच्छकः । रत्नकश्च श्याममुखो वाराही मकरोऽरुणा । सुगतोर्द्ध- सुखाचूर्द्धलानुश्च क्रोष्टुपुच्छकः । गन्धो विश्वा मरुच्छत्र- [] श्चानुराधा न सौरकः । जयन्ती पुनुको भ्रान्तिरनङ्गमद- नातुरा” । तदधिष्ठातृदेवताध्यानं वर्ष्णोद्धारतन्त्रोक्तं यथा “ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने! । चतुर्भुजां महाशान्तां महामोक्षप्रदायिनीम् । सदा षोडशवर्षीयां रक्ताम्बरधरां पराम् । नानालङ्कारभूषाद्यां सर्वसिद्धि प्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा तकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । कामधेनुतन्त्रे अस्य स्वरूपमुक्तं यथा “तकारं चञ्चलापाङ्गि! स्वयं परमकुण्डली । पञ्चदेवात्मकं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं वर्णम् आत्मादितत्त्वसंयुतम् । त्रिविन्दुसहितं वर्णं पीतविद्युत् समप्रभम्” “तोव्योमान्तलघुर्धनापहरणम्” इति वृ० र० टी० तस्य व्योमदेवत्वं मात्रावृत्ते प्रथमोपन्यासे धनापहारः फलञ्चोक्तम् ।
त पु० तक--हसने सहने वा ड । १ चौरे २ अमृते ३ पुच्छे ४ क्रीडे ५ म्लेच्छे च मेदि० । ६ गर्भे ७ शठे शब्दच० ८ रत्ने ९ सुगते देवे १० गौरविवर्ज्जिते ११ क्रोष्टोष्टुपुच्छे च एका० को० । २१ तरुणे १४ पुण्ये क्ली० स्त्री० मेदि० । त्रिवर्णप्रस्तावे आद्यगुरुद्वयके अन्त्यलघुके (ऽऽ।) १२ गणभेदे “सोऽन्तगुरुः लथितोऽन्त्यलघुस्तः” छन्दोम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3200-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त, तकारः । स व्यञ्जनषोडशवर्णः । तवर्गप्रथम- वर्णश्च । (अर्धमात्राकालेनोच्चार्य्यः ।) अस्यो- च्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (अस्यो- च्चारणे दन्तमूलेन जिह्वाग्रस्य स्पर्शः आभ्य- न्तरप्रयत्नः । विवारश्वासघोषाः बाह्यप्रयत्नाः । मातृकान्यासेऽस्य वामस्फिचि न्यासक्रिया स्यात् । वङ्गीयवर्णमालायां) तस्य लेखनप्रकारो यथा, -- [] “आदौ बिन्दुस्ततो मध्ये कुण्डलीत्वमवाप्य सा । दक्षाद्बामगता नित्या ब्रह्मविष्ण्वीशरूपिणी ॥ ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने ! । चतुर्भुजां महाशान्तां महामोक्षप्रदायिनीम् ॥ सदा षोडशवर्षीयां रक्ताम्बरधरां पराम् । नानालङ्कारभूषां वा सर्व्वसिद्धिप्रदायिनीम् ॥ एवं ध्यात्वा तकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “तकारं चञ्चलापाङ्गि ! स्वयं परमकुण्डली । पञ्चदेवात्मकं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ॥ त्रिशक्तिसहितं वर्णं आत्मादितत्त्वसंयुतम् । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं पीतविद्युत्समप्रभम् ॥” तस्य ३२ द्बात्रिंशन्नामानि यथा, -- “तः पूतना हरिः शुद्धिः शक्ती शक्तिर्जटी ध्वजा । वामस्फिक्वामकट्यौ च कामिनी मध्यकर्णकः ॥ आषाढी तण्डतुस्नश्च कामिका पृष्ठपुच्छकः । रत्नकश्च श्याममुखी वाराही मकरोऽरुणा ॥ सुगतोऽर्द्धमुखा बुद्धजानुश्च क्रोडपुच्छकः । गन्धो विश्वामरुच्छत्रश्चानुराधा च सौरकः ॥ जयन्तिपुलको भ्रान्तिरनङ्गमदनातुरा ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
तं, क्ली स्त्री, (त + भावे डः ।) तरणम् । (तरति भवसागरमनेनेति । तॄ + करणे डः ।) पुण्यम् । इति मेदिनी । ते, १ ॥
तः, पुं, (तर्द्दति तम्बति वा हिनस्ति द्रव्यादिहर- णेन जनानिति । तर्द्द तम्ब वा + डः ।) चौरः । अमृतम् । पुच्छम् । क्रोडः । म्लेच्छः । इति मेदिनी । ते, १ ॥ गर्भः । शठः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ रत्नम् । सुगतः । योधः । गौरविवर्ज्जित- पुच्छम् । क्रोष्टुपुच्छम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-577-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तोतातु धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तु धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | तोतृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तु + तृच्
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तोता 📚 ➤ एक प्रसिद्ध पक्षी जिसके शरीर का रंग हरा और चोंच का लाल होता है । कीर ।… उमा-कोश
संस्कृत: गतिवृद्धिहिंसासु

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तोतेतोता + इगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें