🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:26:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तोपाना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तोप+अना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तोप

अर्थ: हिंसा करना

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to injure,to hurt,to kill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तोप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तुप् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तुप् (भ्वादिगण) · अर्थ: हिंसा करना (हिंसायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतोपतात् / तोपताद् / तोपतुतोपताम्तोपन्तु
मध्यमतोप / तोपतात् / तोपताद्तोपतम्तोपत
उत्तमतोपानितोपावतोपाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तोपति · लिट्: तुतोप · लुट्: तोपिता · लृट्: तोपिष्यति · लोट्: तोपतात् · लङ्: अतोपत् · विधिलिङ्: तोपेत् · आशीर्लिङ्: तुप्यात् · लुङ्: अतोपीत् · लृङ्: अतोपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तोपन · ण्वुल्: तोपकः · तृच्: तोपिता · ण्यत्: तोप्यः · तव्य: तोपितव्यः · अनीयर्: तोपनीयः · क्त: तुपितः · क्तवतु: तुपितवान् · शतृ: तोपन् · स्य-शतृ: तोपिष्यन् · क्त्वा: तुपित्वा · ल्यप्: प्रतुप्य · तुमुन्: तोपितुम् · णमुल्: तोपम् · घञ्: तोपः · क्तिन्: तुप्ति · क्वसु: तुतुप्वान्

अना

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. pronom. base अ), hereby, thus, indeed, RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अनास् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  4. अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  5. अनास् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. अनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. अना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  8. अन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुप्
तुप्
tup
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुप् तुफ् cl. 1. 6. तोपति, तुप्˚, तोफ्˚, तुफ्˚, to hurt, Dhātup.;
तुप् [cf. तुभ्, तुम्प्; τύπ-τ-ω, τύμπανον; Lat. stupeo; Germ. stumpf.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुप्, --तुंप्, --तुंफ् {c1c} {c6c} P. (तोपति, तुपति, तुंप-फ-ति) To injure, hurt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तोपतुप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तोप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तुप् + घञ्
अनाअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: अनास् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तोप 📚 ➤ हिंसा करना
संस्कृत: हिंसायाम्

अना 📚 ➤ (fr. pronom. base अ), hereby, thus, indeed, RV. (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुप् 📚तुफ् cl. 1. 6. तोपति, तुप्˚, तोफ्˚, तुफ्˚, to hurt, Dhātup.;🔵🟣
अना 📚ind. (fr. pronom. base अ), hereby, thus, indeed, RV🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तोपानातोप + अनादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें