🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:02:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तोरणम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तोरणम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तोरणम्

अर्थ: महराबदार बनाया हुआ द्वार, सिंह द्वार

संस्कृत: द्वारबाह्यभागम् · पर्याय: बहिर्द्वार

व्युत्पत्ति: तुर् + युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तोरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. तोरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. तोरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तोरण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातोरणःतोरणौतोरणाः
द्वितीयातोरणम्तोरणौतोरणान्
तृतीयातोरणेनतोरणाभ्याम्तोरणैः
चतुर्थीतोरणायतोरणाभ्याम्तोरणेभ्यः
पञ्चमीतोरणात् / तोरणाद्तोरणाभ्याम्तोरणेभ्यः
षष्ठीतोरणस्यतोरणयोःतोरणानाम्
सप्तमीतोरणेतोरणयोःतोरणेषु
सम्बोधनहे तोरणहे तोरणौहे तोरणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तोरण
तोरण
toraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाहरी सजावटी द्वार (2.2.17) बहिर्द्वार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तोरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी घर या नगर का बाहरी फाटक । बहिर्द्वार । विशेषत: वह द्वार जिसका ऊपरी भाग मंडपाकार तथा मालओं और पताकाओं आदि से सजाया गया हो । उ॰—स्वच्छ सुंदर और विस्तृत घर बने; इंद्रधनुषाकार । तोरण हैं तने ।—साकेत, पृ॰ ३ ।
२. वे मालाएँ आदि ज ो सजावट के लिये खंभों और दीवारों आदि में आदि में बाँधकर लटकाई जाती हैं । बंदनवार ।
३. ग्रीवा । गला ।
४. महादेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोरण n. (g. अर्धर्चदि) an arch, arched doorway, portal, festooned decorations over doorways (with boughs of trees, garlands, &c.), MBh. &c. (ifc. f(आ). )
a mound near a bathing-place, W.
a triangle supporting a large balance
तोरण m. Śiva, xiii, 1232
तोरण n. the neck, L.
cf. उत्-, कपाट-, कौतुक-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (456,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोरणः --णं [तुर्-युच् आधारे ल्युट् Tv.] 1 An arched doorway, a portal. --2 An outer door or gateway; गणो नृपाणामथ तोरणाद् बहिः Śi. 12. 1; दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन Me. 75. --3 Any temporary and ornamental arch; Ku. 7. 3; R. 1. 41, 7. 4, 11. 5. --4 An elevated place near a bathing-place. --णं The neck, throat. --णः N. of Śiva.
तोरणः --णं [तुर्-युच् आधारे ल्युट् Tv.] 1 An arched doorway, a portal. --2 An outer door or gateway; गणो नृपाणामथ तोरणाद् बहिः Śi. 12. 1; दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन Me. 75. --3 Any temporary and ornamental arch; Ku. 7. 3; R. 1. 41, 7. 4, 11. 5. --4 An elevated place near a bathing-place. --णं The neck, throat. --णः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0547-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोरण पुंन० । तुर--युच आधारे ल्युट् तोलयत्यनेन तुल--उन्माने करणे--ल्युट् लस्य रो वा । बहिः स्थिते १ द्वारे । “अथोच्चकैस्तोरणसङ्गभङ्गेति” “गणो नृपा- णामथ तोरणाद्बहिः” माघः । “भासोज्ज्वत्काञ्चन- तोरणानाम्” कुमा० । तच्च द्वाराग्रे निखातस्तम्भो- परिनिबद्धो धनुराकारः (फटक्) इति ख्यातः पदार्थः । यागादौ मण्डपाद्बहिर्द्वाररूपस्य तोरणस्य काष्ठविशेषप्रमाणादिकं मण्डपशब्दे दृश्यं मत्कृततुलादा नादिपद्धतौ विस्तरो दृश्यः । २ कन्धरायां न० हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3355,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोरणं, क्ली, (तोलयति उन्नमयति मस्तकमिति । तुल + ल्युः । लस्य रः ।) कन्धरा । कण्ठी । इति हारावली । १७४ ॥
तोरणः, पुं क्ली, (तुतोर्त्ति त्वरया गच्छत्यनेनेति । तुर त्वरणे + करणे ल्युट् ।) बहिर्द्वारम् । इत्यमरः । २ । ३ । १६ ॥ (यथा, कुमारे । ७ । ३ । “भासोज्ज्वलत्काञ्चनतोरणानां स्थानान्तरं स्वर्ग इवावभासे ॥”) मूलद्वाराद्वाह्यद्वारम् । इति कोक्कटादयः ॥ द्वाराग्रे निखातस्तम्भयोरुपरिनिबद्धं नानावस्त्र- रत्नादिमयं घनुराकारं यल्लक्ष्यं तत् तोरण- मिति बहवः ॥ उपरिस्रगादियुक्तस्तम्भादिद्बय- निर्म्मितपुरादिबहिर्द्वारम् । इति साञ्जः ॥ [] बन्धनमालेति ख्यातं इति केचित् । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ (महादेवे, पुं । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ११७ । “तोरणस्तारणो वातः परिधीपतिखेचरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-651-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तोरण" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तोरणम्तोरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तोरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | तोरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तोरणम् 📚 ➤ महराबदार बनाया हुआ द्वार, सिंह द्वार
संस्कृत: द्वारबाह्यभागम् · पर्याय: बहिर्द्वार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तोरण 📚किसी घर या नगर का बाहरी फाटक । बहिर्द्वार । विशेषत: वह द्वार जिसका ऊपर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तोरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तोरणम्: तुर् + युच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬