🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:54:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तोरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तोरि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तोरि

अर्थ: जल्दी करना

संस्कृत: त्वरणे

अंग्रेज़ी: to make haste,to be quick

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुर् धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तुर् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: जल्दी करना (त्वरणे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअतोरीत् / अतोरीद्अतोरिष्टाम्अतोरिषुः
मध्यमअतोरीःअतोरिष्टम्अतोरिष्ट
उत्तमअतोरिषम्अतोरिष्वअतोरिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तुतोर्ति · लिट्: तुतोर · लुट्: तोरिता · लृट्: तोरिष्यति · लोट्: तुतूर्तात् · लङ्: अतुतोः · विधिलिङ्: तुतूर्यात् · आशीर्लिङ्: तूर्यात् · लुङ्: अतोरीत् · लृङ्: अतोरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तोरण · ण्वुल्: तोरकः · तृच्: तोरिता · ण्यत्: तोर्यः · तव्य: तोरितव्यः · अनीयर्: तोरणीयः · क्त: तुरितः · क्तवतु: तुरितवान् · शतृ: तुतुरत्/तुतुरद् · स्य-शतृ: तोरिष्यन् · क्त्वा: तुरित्वा · ल्यप्: प्रतूर्य · तुमुन्: तोरितुम् · णमुल्: तोरम् · घञ्: तोरः · क्तिन्: तूर्ति · क्वसु: तुतूर्वान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुर्
तुर्
tur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तुर् (cf. तॄ, त्वर्) cl. 6. to hurry, press forwards, vi, 18, 4 (p. ˚रत्), TS. ii (Ā. ˚रते) : cl. 4. (Imper. तूर्य) to overpower, RV. viii, 99, 5; Ā. to run, Dhātup.; to hurt, ib. : cl. 3. तुतोर्ति, to run, ib. : Caus. तुरयते (p. ˚रयत्) to run, press forwards, RV.; SV. : Desid. तूतूर्षति, to strive to press forwards, RV. x, 100, 12; Intens. p. तर्तुराण, rushing, pressing each other (waves), ix, 95, 3.
2. तुर् mfn. running a race, conquering, i, 112, 4; iv, 38, 7
तुर् cf. अप्-, आजि-, पृत्सु-, प्र-, मिथस्-, रजस्-, रथ-, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुर् {vI.v} {c6c} U. (तुरति-ते) 1 To hurry, hasten. --2 To overcome. --3 To. injure. {vII.v} {c3c} P. (तुतोर्ति) To run. --तुर् a. 1 Hastening. --2 Fighting. --f. Speed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तोरितुर् धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तोरि 📚 ➤ जल्दी करना
संस्कृत: त्वरणे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुर् 📚(cf. तॄ, त्वर्) cl. 6. to hurry, press forwards, vi, 18, 4 (p. ˚रत्),…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तोरीतोरि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें