🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:22:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्याजना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ति-+आजना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आजना

अर्थ: उत्पन्न करना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: जनने

अंग्रेज़ी: to create, to procreate, to make

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + जन् + अच्
  2. जना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + जन् + अच्
  3. जना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + जन् + अच्
  4. जन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + जन् + घञ्
  5. जना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: आ + जन् + अच्
  6. जन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: आ + जन् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजनाजनेजनाः
द्वितीयाजनाम्जनेजनाः
तृतीयाजनयाजनाभ्याम्जनाभिः
चतुर्थीजनायैजनाभ्याम्जनाभ्यः
पञ्चमीजनायाःजनाभ्याम्जनाभ्यः
षष्ठीजनायाःजनयोःजनानाम्
सप्तमीजनायाम्जनयोःजनासु
सम्बोधनहे जनेहे जनेहे जनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जन् (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: उत्पन्न करना, पैदा करना (जनने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजजन्तिजजातःजज्ञति
मध्यमजजंसिजजाथःजजाथ
उत्तमजजन्मिजजन्वःजजन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जजन्ति · लिट्: जजान · लुट्: जनिता · लृट्: जनिष्यति · लोट्: जजन्तु · लङ्: अजजन् · विधिलिङ्: जजन्यात् · आशीर्लिङ्: जन्यात् · लुङ्: अजनीत् · लृङ्: अजनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जनन · ण्वुल्: जनकः · तृच्: जनिता · ण्यत्: जन्यः · तव्य: जनितव्यः · अनीयर्: जननीयः · क्त: ज्ञितः · क्तवतु: ज्ञितवान् · शतृ: जज्ञत्/जज्ञद् · स्य-शतृ: जनिष्यन् · क्त्वा: जनित्वा · ल्यप्: प्रजाय · तुमुन्: जनितुम् · णमुल्: जनम् · घञ्: जनः · क्तिन्: जाति · क्वसु: जेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जना
जना
janā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उत्पात्ति । पैदाइश ।
२. महिष्मती के राजा नीलध्वज की स्त्री का नाम । जैमिनी । विशेष—भारत के अनुसार पांडवों के अश्वमेघ यज्ञ के घोड़े को पकड़नेवाला प्रवीर इसी के गर्भ से उत्पन्न हुआ था । उस घोड़े के लिये प्रवीर और पाँडवों में जो युद्ध हुआ था । उसमें इसने (जैमिनी ने) अपने पुत्र को बहुत सहायता और उत्तेजना दी थी । जब युद्ध में प्रवीर मारा गया तब यह स्वयं युद्ध करने लगी । श्रीकृष्ण को इससे पांडवों की रक्षा करने में बहुत कठिनता हुई थी ।
जना २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ जिनाँ] दे॰ जिना ।
जना ३ वि॰ [सं॰ जन्य] [वि॰ स्त्री॰ जनी] उत्पन्न किया हुआ । जन्माया हुआ ।
जना पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जनी (= माता)का हिं॰ पुं॰ रूप] उत्पन्न करवेवाला पिता । उ॰—एकै जनी जना संसारा । कौन ज्ञान से भयउ न्यारा ।—कबीर वी॰, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जना (आ), f. ‘birth’, अ-जन, ‘the unborn’, Nārāyaṇa, BhP. x, 3, 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (410,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जना स्त्री जन--वा० अङ् । उत्पत्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3025,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जना, स्त्री, (जननमिति । जन + बाहुलकात् अङ् ।) उत्पत्तिः । इति मुग्धबोधम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-507-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ति-आजनासमास: ति + जना तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + जन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: जना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + जन् + अच् | जना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + जन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तिआजना 📚ति 📚जना ➤ ति + जना (उत्पन्न करना, पैदा करना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: जनने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ति 📚पु वि॰ वह । ति न नगरि ना नागरी, प्रति पद हंसक हीन ।—केशव (शब्द॰)🟠🔵🟢
जना 📚उत्पात्ति । पैदाइश🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
त्याजनाति + आजनायण् इको यणचि (६.१.७७)

❖ समासः

  • ति-आजना = ति + आजना तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आजना: आ + जन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬