🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रसः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्रसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्रसः

अर्थ: डरना

संस्कृत: उद्वेगे

अंग्रेज़ी: to fear,to tremble

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. त्रस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — त्रस् (दिवादिगण) · अर्थ: डरना (उद्वेगे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअत्रसत् / अत्रसद् / अत्रस्यत् / अत्रस्यद्अत्रसताम् / अत्रस्यताम्अत्रसन् / अत्रस्यन्
मध्यमअत्रसः / अत्रस्यःअत्रसतम् / अत्रस्यतम्अत्रसत / अत्रस्यत
उत्तमअत्रसम् / अत्रस्यम्अत्रसाव / अत्रस्यावअत्रसाम / अत्रस्याम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: त्रसति · लिट्: तत्रास · लुट्: त्रसिता · लृट्: त्रसिष्यति · लोट्: त्रसतात् · लङ्: अत्रसत् · विधिलिङ्: त्रसेत् · आशीर्लिङ्: त्रस्यात् · लुङ्: अत्रसीत् · लृङ्: अत्रसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्रसन · ण्वुल्: त्रासकः · तृच्: त्रसिता · ण्यत्: त्रास्यः · तव्य: त्रसितव्यः · अनीयर्: त्रसनीयः · क्त: त्रस्तः · क्तवतु: त्रस्तवान् · शतृ: त्रस्यन् · स्य-शतृ: त्रसिष्यन् · क्त्वा: त्रसित्वा · ल्यप्: प्रत्रस्य · तुमुन्: त्रसितुम् · णमुल्: त्रासम् · घञ्: त्रासः · क्तिन्: त्रस्ति · क्वसु: त्रेसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्रस्
त्रस्
tras
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
चलने वाला (जंगम) (3.1.73) चरिष्णु · जंगम · चर · इंग · चराचर
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. त्रस् cl. 10. P. त्रासयति (ind.p. ˚सयित्वा) to seize, Mṛcch. iii, 17/18; to prevent, Dhātup.
2. त्रस् cl. 1. त्रसति (Pāṇ. iii, 1, 70), cl. 4. त्रस्यति (MBh. &c.; ep. also Ā.; pf. 3. तत्रसुर् [BhP. vi] or त्रेसुर् [Devīm. ix, 21] Pāṇ. vi, 4, 124) to tremble, quiver, be afraid of (abl. gen., rarely instr.), RV. vi, 14, 4 and (p. f. तरसन्ती), x, 85, 8; AV. v, 21, 8; ŚBr. &c.: Caus. त्रासयति (ep. also Ā.) to cause to tremble, frighten, scare, MBh. &c.;
त्रस् [cf. Zend √ tares; τρέω; Lat. terreo.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रस् {vI.v} {c1c} {c4c} P. (त्रसति, त्रस्यति, त्रस्त) 1 To quake, tremble, shake, start with fear. --2 To fear, dread, be afraid of (with abl., sometimes with gen or instr.); प्रमदवनात्त्रस्यति K. 255; कपेरत्रासिषुनादात् Bk. 9. 11, 5. 75, 14. 48, 15. 53; Śi. 8. 24; Ki. 8. 7. --3 To run away, run from. --Caus. (त्रासयति-ते) To frighten, terrify {vII.v} {c10c} U. (त्रासयति-ते) 1 To go, move. --2 To hold. --3 To take, seize. --4 To oppose, prevent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0548-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रसःत्रस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: त्रस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्रसः 📚 ➤ डरना
संस्कृत: उद्वेगे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्रस् 📚cl. 10. P. त्रासयति (ind.p. ˚सयित्वा) to seize, Mṛcch. iii, 17/18; to …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें