🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:58:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्सरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्सरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्सरम्

अर्थ: टेढ़ा जाना, कपट पूर्वक जाना, छिपकर जाना

संस्कृत: छद्मगतौ

अंग्रेज़ी: to creep,to crawl,to proceed crookedly, to proceed fraudulently

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्सर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. त्सर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्सर् + अच्
  3. त्सर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्सर् + अच्
  4. त्सर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्सर् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — त्सर् (भ्वादिगण) · अर्थ: टेढ़ा जाना, कपट पूर्वक जाना, छिपकर जाना (छद्मगतौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअत्सरत् / अत्सरद्अत्सरताम्अत्सरन्
मध्यमअत्सरःअत्सरतम्अत्सरत
उत्तमअत्सरम्अत्सरावअत्सराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: त्सरति · लिट्: तत्सार · लुट्: त्सरिता · लृट्: त्सरिष्यति · लोट्: त्सरतात् · लङ्: अत्सरत् · विधिलिङ्: त्सरेत् · आशीर्लिङ्: त्सर्यात् · लुङ्: अत्सारीत् · लृङ्: अत्सरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्सरण · ण्वुल्: त्सारकः · तृच्: त्सरिता · ण्यत्: त्सार्यः · तव्य: त्सरितव्यः · अनीयर्: त्सरणीयः · क्त: त्सरितः · क्तवतु: त्सरितवान् · शतृ: त्सरन् · स्य-शतृ: त्सरिष्यन् · क्त्वा: त्सरित्वा · ल्यप्: प्रत्सर्य · तुमुन्: त्सरितुम् · णमुल्: त्सारम् · घञ्: त्सारः · क्तिन्: त्सर्ति · क्वसु: तत्सर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्सर्
त्सर्
tsar
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्सर् cl. 1. त्सरति (Subj. and p. त्सरत्; pf. तत्सार and aor. अत्सार्, RV.; अत्सारीत्, Pāṇ. vii, 2, 2; pf. pl. तत्सरुर्, vi, 4, 120, Kāś.) to go or approach stealthily, creep on, sneak, RV.; AV.; ŚBr.; TāṇḍyaBr.; Kauś.; Anup.; cf. अभि-, अव-, उप-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्सर् {c1c} P. (त्सरति) 1 To go or approach gently or stealthily, creep, crawl. --2 To proceed crookedly or fraudulently.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0552-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्सरम्त्सर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: त्सर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्सर् + अच् | त्सर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्सर् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्सरम् 📚 ➤ टेढ़ा जाना, कपट पूर्वक जाना, छिपकर जाना
संस्कृत: छद्मगतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्सर् 📚cl. 1. त्सरति (Subj. and p. त्सरत्; pf. तत्सार and aor. अत्सार्, RV.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬