🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:29:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दभ्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दभ्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दभ्रः

अर्थ: थोड़ा,स्वल्प

संस्कृत: पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

व्युत्पत्ति: दम्भ् + रक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दभ्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दभ्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादभ्रःदभ्रौदभ्राः
द्वितीयादभ्रम्दभ्रौदभ्रान्
तृतीयादभ्रेणदभ्राभ्याम्दभ्रैः
चतुर्थीदभ्रायदभ्राभ्याम्दभ्रेभ्यः
पञ्चमीदभ्रात् / दभ्राद्दभ्राभ्याम्दभ्रेभ्यः
षष्ठीदभ्रस्यदभ्रयोःदभ्राणाम्
सप्तमीदभ्रेदभ्रयोःदभ्रेषु
सम्बोधनहे दभ्रहे दभ्रौहे दभ्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दभ्र
दभ्र
dabhra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दभ्र १ वि॰ [सं॰]
१. अल्प । थोड़ा । कम ।
२. कंद । अतीक्ष्ण ।
दभ्र २ संज्ञा पुं॰ सागर । समुद्र । उदधि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दभ्र mf(आ)n. little, small, deficient, i, iv, vii f., x; ŚāṅkhGṛ. iii, 13, 5; KenUp.
cf. दह्र
दभ्र m. the ocean, Uṇ., Sch.
दभ्र n. distress, RV. vii, 104, 10
दभ्र cf. अ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दभ्र a. Little, small; अदभ्रदर्भामधिशय्य स स्थलीं Ki. 1. 38; see अदभ्र. --भ्रः The ocean. --भ्रं ind. A little, slightly, to some extent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दभ्र न० दन्भ--रक् । १ अल्पे २ तद्वति त्रि० अमरः ३ समुद्रे पु० उणा० “अदभ्रदर्मामधिशय्य स स्थलीम्” किरा० । ४ उत्तरस्यां दिशि स्त्री निघण्टुः । “अ सिदभ्रस्य चि- द्वृधः” ऋ० १ । ८१ । २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3468,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दभ्रं, त्रि, (दभ्नोतीति । दन्भ दम्भे + “स्फायि- तञ्चीति ।” उणां । २ । १३ । इति रक् ।) अल्पम् । इत्यमरः । ३ । १ । ६१ ॥ (यथा, निघण्टुः । ३ । २ । “ऋहन् । ह्रस्वः । निघृष्वः । मायुकः । प्रतिष्ठा । कृधु । वम्रकः । दभ्रम् । अभकः । क्षुल्लकः । अल्प इत्येकादशह्रस्वनामानि ॥” यथा, ऋग्वेदे । १ । ८१ । २ । “असि दभ्रस्य चिद्वृधः ॥”) समुद्रे, पुं । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-684-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दभ्रःदभ्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दभ्रः 📚 ➤ थोड़ा,स्वल्प
संस्कृत: पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दभ्र 📚अल्प । थोड़ा । कम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दभ्र
छोटा/बारीक (३.१.६०) — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, कृश, तनु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें