🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:18:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दमयिता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दमयिता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दमयिता

अर्थ: पालने वाला, दमन करने वाला

व्युत्पत्ति: दम् + णिच् + तृच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दमयितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दमयितृ (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. दम् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  4. दम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दमयितृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादमयितादमयितारौदमयितारः
द्वितीयादमयितारम्दमयितारौदमयितॄन्
तृतीयादमयित्रादमयितृभ्याम्दमयितृभिः
चतुर्थीदमयित्रेदमयितृभ्याम्दमयितृभ्यः
पञ्चमीदमयितुःदमयितृभ्याम्दमयितृभ्यः
षष्ठीदमयितुःदमयित्रोःदमयितॄणाम्
सप्तमीदमयितरिदमयित्रोःदमयितृषु
सम्बोधनहे दमयितःहे दमयितारौहे दमयितारः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दमयितृ
दमयितृ
damayitṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दम˚यितृ m. a tamer, MBh. xiii, 7041 (Viṣṇu)
Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमयितृ a. [दम्-णिच्-तृच्] 1 Taming, subduing. --2 A punisher. chastiser --3 An epithet of Viṣṇu, or Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमयितृ त्रि० दम--णिच्--तृच् । १ शासनकर्त्तरि २ विष्णौ पु० “दण्डो दमयिता दमः” विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3469,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दमयितादमयितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दमयितृ (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | दम् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दमयिता 📚 ➤ पालने वाला, दमन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दमयितृ 📚m. a tamer, MBh. xiii, 7041 (Viṣṇu)🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दमयिता: दम् + णिच् + तृच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें