🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:33:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दम्भि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दम्भि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दम्भि

अर्थ: ठगना, वंचना करना

संस्कृत: दम्भने

अंग्रेज़ी: to deceive,to cheat

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दम्भ् धातु (स्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. दम्भिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. दम्भिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. दम्भिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दम्भ् (स्वादिगण) · अर्थ: ठगना, वंचना करना (दम्भने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदम्भीत् / अदम्भीद्अदम्भिष्टाम्अदम्भिषुः
मध्यमअदम्भीःअदम्भिष्टम्अदम्भिष्ट
उत्तमअदम्भिषम्अदम्भिष्वअदम्भिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दभ्नोति · लिट्: ददम्भ · लुट्: दम्भिता · लृट्: दम्भिष्यति · लोट्: दभ्नुतात् · लङ्: अदभ्नोत् · विधिलिङ्: दभ्नुयात् · आशीर्लिङ्: दभ्यात् · लुङ्: अदम्भीत् · लृङ्: अदम्भिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दम्भन · ण्वुल्: दम्भकः · तृच्: दम्भिता · ण्यत्: दम्भ्यः · तव्य: दम्भितव्यः · अनीयर्: दम्भनीयः · क्त: दब्धः · क्तवतु: दब्धवान् · शतृ: दभ्नुवन् · स्य-शतृ: दम्भिष्यन् · क्त्वा: दब्ध्वा · ल्यप्: प्रदभ्य · तुमुन्: दम्भितुम् · णमुल्: दम्भम् · घञ्: दम्भः · क्तिन्: दब्धि · क्वसु: देभिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दम्भ्
दम्भ्
dambh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
कल्क (3.3.14) मैल · पाप
गह्वर (3.3.191) गुफा
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दभ् or दम्भ् cl. 1. (Subj. दभत् and ˚भाति, RV.; pl. ˚भन्ति, vii, ˚भन्, i f., x and AV.; Pot. ˚भेयम्, TS. i, 6, 2, 4) and cl. 5.दभ्नोति (‘to go’, Naigh. ii, 14; Impv. ˚नुहि, AV. x, 3, 3; cf. Ā., Pass. दभ्यते, RV. i, 41, 1; pf. ददाभ, v, 32, 7; ˚दम्भ [Pāṇ. i, 2, 6; Siddh.] AV. v, 29; pl. देभुर् [Pāṇ. vi, 4, 120, Vārtt. 4, Pat.] RV. i, 147, 3 = iv, 4, 13; x, 89, 5; also ददम्भुर् and 2. sg. देभिथ or ददम्भिथ, Pāṇ. i, 2, 6; Siddh.; aor. pl. ददभन्त, RV. i, 148, 2; अदम्भिषुर्, Bhaṭṭ. xv, 3) to hurt, injure, destroy, RV.; AV.; TS.; ŚBr.; ṢaḍvBr.; Bhaṭṭ.; to deceive, abandon, RV. i, 84, 20; VS. iv f., viii : Caus. (Subj. and p. दम्भयत्; 2. sg. ˚यस्, ˚य) to destroy, RV.; AV.; दम्भयति or दाभ्˚, to impel, Dhātup. xxxii, 132; दम्भयते, to accumulate, xxx, 4 : Desid. दिप्सति (Subj. [AV. iv, 36, 1 f.] and p. दिप्सत्) to intend to injure or destroy, RV.; AV.; VS. xi, 80; धिप्स्˚, धीप्स्˚, दिदम्भिषति, Pāṇ. vii, 2, 49 and 4, 56 (i, 2, 10 Pat.)
दम्भ् See √ दभ्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दभ्, दंभ् I. {c1c} {c5c} P. (दभति or दभ्नोति, दब्ध; desid. धिप्सति, धीप्सति, दिदंभिषति) 1 To injure, hurt. --2 To deceive, cheat. --3 To go. -II. {c10c} U. (दंभयति-ते) To impel, propel, drive onward.
दंभ् {vI.v} {c5c} P. See दभ्. {vII.v} Caus. or {c10c} U. (दंभयति-ते) 1 To kill, destroy, strike down. --2 (A.) To collect, arrange, string.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दम्भिदम्भ् धातु (स्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: दम्भिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | दम्भिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दम्भि 📚 ➤ ठगना, वंचना करना
संस्कृत: दम्भने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दम्भ् 📚or दम्भ् cl. 1. (Subj. दभत् and ˚भाति, RV.; pl. ˚भन्ति, vii, ˚भन्, i …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें