🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:10:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दम्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दम्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दम्यम्

अर्थ: पालने के योग्य, सधाये जाने के लायक

संस्कृत: स्पष्टतारुण्यवृषभः · पर्याय: वत्सतर

व्युत्पत्ति: दम् + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दम्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. दम्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. दम्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दम्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादम्यःदम्यौदम्याः
द्वितीयादम्यम्दम्यौदम्यान्
तृतीयादम्येनदम्याभ्याम्दम्यैः
चतुर्थीदम्यायदम्याभ्याम्दम्येभ्यः
पञ्चमीदम्यात् / दम्याद्दम्याभ्याम्दम्येभ्यः
षष्ठीदम्यस्यदम्ययोःदम्यानाम्
सप्तमीदम्येदम्ययोःदम्येषु
सम्बोधनहे दम्यहे दम्यौहे दम्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दम्य
दम्य
damya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(हल में जोतने योग्य) तरुण बछड़ा (2.9.63) वत्सतर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दम्य १ वि॰ [सं॰]
१. दमन करने योग्य । जो दमन किया जा सके ।
२. बैल जो बधिया करने योग्य हो ।
दम्य २ संज्ञा पुं॰ बैल जो धुरा धारण कर सके । पुष्ट बैल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दम्य mfn. tamable, Mn. viii, 146; BhP. xi
दम्य m. a young bullock that has to be tamed, MBh. xii f.; Hariv.; R.; Ragh.; Vikr.
2. दम्य mfn. being in a house, homely, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दम्य a. 1 To be trained or tamed. --2 To be punished, punishable --म्यः 1 A young bullock (requiring training and experience); नार्हति तातः पुंगवधारितायां धुरि दम्यं नियोजयितुं V. 5; गुर्वीं धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशं बिभर्ति R. 6. 78; Mu. 3. 3. --2 A steer that has to be tamed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दम्य त्रि० दम--पवर्गान्तत्वात् यत् । १ प्राप्तभारवहनयोग्यावस्थे [] वत्सतरे २ अनडुहि च अमरः । २ दमनीये ४ दमनार्हे त्रि० । “अप्राप्तदम्यावस्थः” प्रा० त० । “धुर्य्येण दम्यः सदृशं बिभर्त्ति” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3470-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दम्यः, पुं, (दम्यते इति । दम + यत् ।) वत्स- तरः । स तु प्राप्तदमनकालो गौः । इत्यमरः । २ । ९ । ६२ ॥ अनड्वान् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ६६ । ४ । “शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि ॥”) दमनीये, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दम्यम्दम्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दम् + यत्)
अन्य सम्भावना: दम्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | दम्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दम्यम् 📚 ➤ पालने के योग्य, सधाये जाने के लायक
संस्कृत: स्पष्टतारुण्यवृषभः · पर्याय: वत्सतर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दम्य 📚दमन करने योग्य । जो दमन किया जा सके🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दम्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दम्यम्: दम् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • दम्यम्: दम् + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें