🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:32:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दर्भि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दर्भि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दर्भि

अर्थ: गूंथना, रचना

संस्कृत: ग्रन्थे

अंग्रेज़ी: to string together, to tie together

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दृभ् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. दृभ् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दृभ् (तुदादिगण) · अर्थ: गूंथना, रचना (ग्रन्थे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदर्भीत् / अदर्भीद्अदर्भिष्टाम्अदर्भिषुः
मध्यमअदर्भीःअदर्भिष्टम्अदर्भिष्ट
उत्तमअदर्भिषम्अदर्भिष्वअदर्भिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दृभति · लिट्: ददर्भ · लुट्: दर्भिता · लृट्: दर्भिष्यति · लोट्: दृभतात् · लङ्: अदृभत् · विधिलिङ्: दृभेत् · आशीर्लिङ्: दृभ्यात् · लुङ्: अदर्भीत् · लृङ्: अदर्भिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दर्भण · ण्वुल्: दर्भकः · तृच्: दर्भिता · तव्य: दर्भितव्यः · अनीयर्: दर्भणीयः · क्त: दृब्धः · क्तवतु: दृब्धवान् · शतृ: दृभन् · स्य-शतृ: दर्भिष्यन् · क्त्वा: दर्भित्वा · ल्यप्: प्रदृभ्य · तुमुन्: दर्भितुम् · णमुल्: दर्भम् · घञ्: दर्भः · क्तिन्: दृब्धि · क्वसु: ददृभ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृभ्
दृभ्
dṛbh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दृभ् cl. 1. 10. P. दर्भति and दर्भयति, to fear, be afraid, Dhātup. xxxiv, 15.
2. दृभ् cl. 6. P. दृभति (ŚBr.); 1. 10. P. दर्भति and दर्भयति (Dhātup. xxxiv, 16), to string or tie together, tie in a bunch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृभ् {vI.v} {c1c} {c6c} P., {c10c} U. (दर्भति, दृभति, दर्भयति-ते) To tie, fasten, string together, arrange. {vII.v} {c10c} U. ( दर्भयति-ते) To fear, be afraid of.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0576-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दर्भिदृभ् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: दृभ् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दर्भि 📚 ➤ गूंथना, रचना
संस्कृत: ग्रन्थे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दृभ् 📚cl. 1. 10. P. दर्भति and दर्भयति, to fear, be afraid, Dhātup. xxxiv, 1…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें