🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:17:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दल्लाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दल्-+लाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लाल

अर्थ: (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: विलासे

अंग्रेज़ी: to enjoy, to play

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लल् + घञ्
  2. लाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लल् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालालःलालौलालाः
द्वितीयालालम्लालौलालान्
तृतीयालालेनलालाभ्याम्लालैः
चतुर्थीलालायलालाभ्याम्लालेभ्यः
पञ्चमीलालात् / लालाद्लालाभ्याम्लालेभ्यः
षष्ठीलालस्यलालयोःलालानाम्
सप्तमीलालेलालयोःलालेषु
सम्बोधनहे लालहे लालौहे लालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लल् (भ्वादिगण) · अर्थ: (विलासे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमललतिललतःललन्ति
मध्यमललसिललथःललथ
उत्तमललामिललावःललामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ललति · लिट्: ललाल · लुट्: ललिता · लृट्: ललिष्यति · लोट्: ललतात् · लङ्: अललत् · विधिलिङ्: ललेत् · आशीर्लिङ्: लल्यात् · लुङ्: अलालीत् · लृङ्: अललिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ललन · ण्वुल्: लालकः · तृच्: ललिता · ण्यत्: लाल्यः · तव्य: ललितव्यः · अनीयर्: ललनीयः · क्त: ललितः · क्तवतु: ललितवान् · शतृ: ललन् · स्य-शतृ: ललिष्यन् · क्त्वा: ललित्वा · ल्यप्: प्रलल्य · तुमुन्: ललितुम् · णमुल्: लालम् · घञ्: लालः · क्तिन्: लल्ति · क्वसु: लेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लाल
लाल
lāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाल m. the son of a Maitreya and a Brāhmaṇī, L.
N. of an astronomer in Kānyakubja, Cat.
(with पण्डित and विहारिन्) of two other authors, ib.
लाल n. (only L.) persuasion
a secret matter
the wife of another.
लाल लालक, लालन &c. See p. 898, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (898,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लाल" आता है (45)
लोहित रक्त । लालशोणोपल मानिक । लालअरुणोपल पद्मराग मणि । लालशोणरत्न मानिक । लालआरक्त ललाई लिए हुए । कुछ लालउदुष्ट लालकृमिजा कीड़े से उत्पन्न लाल रंग । लालपाटलोपल एक मणि जिसका रंग सफेदी लिए हुए लाल होता है । लालरत्ननिधि माणिक्य । लाललक्ष्मीपुष्प माणिक । लाललक्त लाल । सुर्खकुसुंभी कुसुम के रंग का । लालरागदृश् माणिक्य । लालशोणितोपल मानिक । लाल । शोणाष्मसारसाक्ष एक प्रकार का रत्न । लालसुही लाल । लाल रंगवालासूहा एक प्रकार का लाल रंगगौमेद एक प्रकार का रत्न जो चार रंग का होता है—श्वेत, पीताभ, लाल, और गहरा निल…याकूत एक प्रकार का लाल रंग का बहुमूल्य पत्थर । लालशहीदी जो शहीद होने को तैयार हो । रक्त (वर्ण) । लाल । यौ॰—शहीदी जत्था = शहीद …सुर्ख रक्त वर्ग का । लालअरगवानी रक्तवर्ण । लाल रंगअरुनारा पु वि॰ लाल रंग का । लालकटसरैया अडूसे की तरह का एक काँटेदार पौधा । विशेष—इसमें पीले, लाल, नीले और सफेद…स्रणिका लाल । (डिं॰)लघमीपुष्प पद्यराग मणि । लाल । माणिक्य । मानिक (डिं॰)गंधक एक खनिज पदार्घ जिसे वैद्यक में उपधातु माना है । विशेष—यह खरी और बिना स…रत्न कुछ विशिष्ट छोटे, चमकीले, बहुमूल्य पदार्थ, विशेषतः खनिज पदार्थ या पत्थ…रोचन अच्छा लगनेवाला । रुचनेवाला । रोचकमांसल मांस से भरा हुआ । मांसपूर्ण (अंग) । जैसे,चूतड़, जाँघ आदिक्षतज क्षत से उत्पन्न । जैसे—क्षतज शोथ, क्षतज विद्रधिताम्रवर्ण तामड़े रंग कारक्ता संगीत में पंचम स्वर की चार श्रुतियों में से दूसरी श्रुति का नामअग्निवर्ण इक्ष्वाकुवंशीय एक राजा जो रघु के प्रपोत्र तथा सुदर्शन के पुत्र थेरातुल दे॰ 'राटुल'सुरत्न सीना । स्वर्णखतमी गुलखैरू की जाति का एक प्रकार का पौधा । विशेष— यह कश्मीर और पश्चिम हिमा…चीता बिल्ली की जाति का एक प्रकार का बहुत बडा़ हिंसक पशु । विशेष—यह प्रायः द…राता पुअनारी पु वि॰ दे॰ 'अनाड़ी'कुलथी उरद की तरह का एक मोटा अन्न जो प्रायः बरसात में ज्वार के साथ बोया जाता …चश्मा कमानी में जड़ा हुआ शीशे या पारदर्शी पत्थर के तालों का जोड़ा, जो आँखों …मजीठी वह रस्सी जो जुआठे में बँधी रहती हैं । जोतकुरैया एक वृक्ष जो जंगली में होता है और जिसकी पत्तियाँ लंबी और लहरदार होती है…महताबी मोमबत्ती के आकार की बनी हुई एक प्रकार की आतिशबाजी जो मोटे कागज में बार…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दल्-लालसमास: दल् + लाल तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लल् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: लाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दल्लाल 📚दल् 📚लाल ➤ दल् (फोड़ना, फाड़ना) + लाल ((भाववाचक कृदन्त))
संस्कृत: विलासे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दल् 📚(= √ दॄ) cl. 1. ˚लति (pf. ददाल, Bhaṭṭ. xiv; aor. pl. अदालिषुर्, xv) to…🔵🟣
लाल 📚छोटा और प्रिय बालक । प्यारा बच्चा🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दल्
पत्ते के नाम (२.४.१४) — पत्र, पलाश, छदन, पर्ण, छद
लाल
अरुण (३.३.५५) — सूर्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दल्लाल = दल् + लाल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • लाल: लल् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें