🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:27:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दहरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दहरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दहरम्

अर्थ: रञ्चमात्र, सूक्ष्म, बारीक, लघु

व्युत्पत्ति: दह् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दहर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. दहर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. दहर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दहर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादहरःदहरौदहराः
द्वितीयादहरम्दहरौदहरान्
तृतीयादहरेणदहराभ्याम्दहरैः
चतुर्थीदहरायदहराभ्याम्दहरेभ्यः
पञ्चमीदहरात् / दहराद्दहराभ्याम्दहरेभ्यः
षष्ठीदहरस्यदहरयोःदहराणाम्
सप्तमीदहरेदहरयोःदहरेषु
सम्बोधनहे दहरहे दहरौहे दहराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दहर
दहर
dahara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दहर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटा चूहा । चुहिया ।
२. छछूँदर ।
३. भ्राता । भाई ।
४. बालक ।
५. नरक ।
६. वरुण ।
७. हृदय का गर्त या हृदय (को॰) ।
दहर २ वि॰
१. स्वल्प । छोटा ।
२. सूक्ष्म ।
३. दुर्बोध ।
दहर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हृद (आद्यंत विपर्यय)]
१. दह । नदी में गहरा स्थान । उ॰—अति अचगरी करत मोहन फटकि गेंडुरी दहर ।—सूर (शब्द॰) ।
२. कुंड । हौज । गड्ढा । पाल ।
दहर दहर क्रि॰ वि॰ [अनु॰ या सं॰ दहन ( = जलना)] लपट फेंकते हुए । धधकते हुए । धायँ धायँ । जैसे, दहर दहर जलना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दहर mfn. (fr. दोभ्र) small, fine, thin, ChUp. viii, 1, l; KātyŚr. xiv; KenUp. (v.l. दभ्र), BhP. x
young in age, Lalit. vii, 72; SaddhP.
दहर m. a younger brother, L.
a child, W.
a young animal, W.
a mouse, Gaut.; Yājñ. iii, 279/271
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दहर a. [दह्-अर्] 1 Small, subtile, fine, thin. --2 Young in age. --3 Unintelligible. --रः 1 A child, an infant. --2 Any young animal. --3 A younger brother. --4 The cavity of the heart, or the heart itself. --5 A mouse or rat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0561-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दहर पु० दह--अर । १ मूषिकायां २ स्वल्पे ३ भ्रातरि ४ बालके च मेदि० । ५ अतिसूक्ष्मे ६ दुर्वोधे च “अथ यदिदं दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्त- स्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्” छा० उ० । तत्र स्वल्पे “नेष्टा पत्नीमानेष्यन् कौशं वासः परिधाप- यति चण्डातकं दहरं वा” कात्या० श्रौ० १४ । ५ । ३ “परिधापयतीति कारितत्वादध्येषणात्र भवति चण्डा- तकं चलनक उच्यते एवं ह्यभियुक्तोपदेशः अर्द्धोरुकं विलासिन्या वासश्चण्डातकं विद्ः” दहरं तु कौपोनम् दहरशब्दस्याल्पवाचकत्वात्” कर्कः । २ नरके ३ वरुणे च उणादि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3510,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दहरं, क्ली, (दह + बाहुलकात् अरः ।) सूक्ष्मम् । यथा, श्रीभागवते । १० । ८७ । १८ । “उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृशः । परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् ॥” “आरुणयस्तु साक्षात् हृदयस्थं दहरं सूक्ष्म- मेवोपासते ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
दहरः, पुं, (दहति गृहद्रव्यनाशनेन सन्तापय- तीति । दह + अरः ।) मूषिका । स्वल्पम् । भ्राता । बालकः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-698-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दहरम्दहर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दहर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | दहर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दहरम् 📚 ➤ रञ्चमात्र, सूक्ष्म, बारीक, लघु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दहर 📚छोटा चूहा । चुहिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें