🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:40:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दागण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दा-+गण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गण

अर्थ: रेवड़, झुंड, समूह, दल, संग्रह

संस्कृत: समूहः, गणसेना, सङ्घातः, शिवानुचरः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

व्युत्पत्ति: गण्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागणःगणौगणाः
द्वितीयागणम्गणौगणान्
तृतीयागणेनगणाभ्याम्गणैः
चतुर्थीगणायगणाभ्याम्गणेभ्यः
पञ्चमीगणात् / गणाद्गणाभ्याम्गणेभ्यः
षष्ठीगणस्यगणयोःगणानाम्
सप्तमीगणेगणयोःगणेषु
सम्बोधनहे गणहे गणौहे गणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गण
गण
gaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । झुंड । जत्था ।
२. श्रेशी । जाति । कोटि ।
३. ऐसे मनुष्यों का समुदाय जिनमें किसी विषय में समानता हो ।
४. जैनशास्त्रानुसार एक स्थविर या आचार्य के शिष्य । महावीर स्वामी के शिष्य ।
२. वह स्थान जहाँ कोई स्थविर अपने शिष्यों को शिक्षा देता हुआ रहता हो ।
६. सेना का वह भाग जिसमें तीन गुल्म अर्थात् २७ हाथी, २७ रथ, ८१ घोड़े और १३५ पैदल हों ।
७. नक्षत्रों की तीन कोटियों में से एक । विशेष—फलित ज्योतिप के अनुसार नक्षत्रों के तीन गण हैं—देव, मनुष्य और राक्षस । अश्विनी, रेवती, पुष्य, स्वाती, हस्त, पुनर्वसु, अनुराधा, मृगशिरा और श्रवण नक्षत्र देव गण हैं । पूर्वाफाल्गुनी, पूर्वाषाढ़, पूर्वाभाद्रपद, उत्तराफाल्गुनी, उत्तरा- षाढ़, उत्तरभाद्रपद, भरणी, आर्द्रा और रोहिणी मनुष्य गण हैं और शेष चित्रा, मघा, विशाखा, ज्येठा, अश्लेषा और कृत्तिका राक्षस गण हैं ।
८. छंदःशास्त्र में तीन वर्णों का समूह । विशेष—लघु गुरु के क्रम के अनुसार गण ८ माने गए हैं, यथा— मगण—५५५ (गुरु गुरु गुरु) जैसे, माधो जू । यगण—१५५ (लघु गुरु गुरु) जैसे, सुनो रे । रगण—५१५ (गुरु लघु गुरु) ,, राम को । सगण—११५ (लघु लघु गुरु) ,, सुमिरौ । तगण—५५१ (गुरु गुरु लघु) ,, आवास । जगण—१५१ (लघु गुरु लघु) ,, विमान । भगण—५११ (गुरु लघु लघु) ,, कारण । नगण—१११ (लघु लघु लघु) ,, सुजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण अस्, m. a flock, troop, multitude, number, tribe, series, class (of animate or inanimate beings), body of followers or attendants, RV.; AV. &c.
troops or classes of inferior deities (especially certain troops of demi-gods considered as Śiva's attendants and under the special superintendence of the god Gaṇeśa; cf. -देवता), Mn.; Yājñ.; Lalit. &c.
a single attendant of Śiva, VarBṛS.; Kathās.; Rājat. iii, 270
N. of Gaṇeśa, W.
a company, any assemblage or association of men formed for the attainment of the same aims, Mn.; Yājñ.; Hit.
the 9 assemblies of Ṛṣis under the Arhat Mahā-vīra, Jain.
a sect in philosophy or religion, W.
a small body of troops (= 3 Gulmas or 27 chariots and as many elephants, 81 horses, and 135 foot), MBh. i, 291
a series or group of asterisms or lunar mansions classed under three heads (that of the gods, that of the men, and that of the Rākṣasas), W.
(in arithm.) a number, L.
(in metre) a foot or four instants (cf. -च्छन्दस्)
(in Gr.) a series of roots or words following the same rule and called after the first word of the series (e.g. अद्-आदि, the g. अद् &c. or the whole series of roots of the 2nd class; गर्गादि, the g. गर्ग &c. or the series of words commencing with गर्ग)
a particular group of Sāmans, Lāṭy. i, 6, 5; VarYogay. viii, 7
a kind of perfume, L.
= वाच् (i.e. ‘a series of verses’), Naigh. i, 11
N. of an author
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (343,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणः [गण् कर्मणि कर्तरि वा अच्] 1 A flock, multitude, group, troop, collection; गुणिगणगणना, भगणः &c. --2 A series, a class. --3 A body of followers or attendants. --4 Particularly, a troop of demigods consider-; ed as Śiva's attendants and under the special superintendence of Gaṇeśa a demigod of this troop; गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनां &c.; गणा नमेरुप्रसवावतंसाः Ku. 1. 55, 7. 40, 71; Me. 33, 55, Ki. 5. 13. --5 Any assemblage or society of men formed for the attainment of the same objects --6 A company, association. --7 A tribe, class. --8 A series of lunar mansions classed under three heads (of god, men and demons). --9 A sect (in philosophy or religion). --10 A small body of troops (a subdivision of अक्षौहिणी), consisting of 27 chariots, as many elephants, 81 horses and 135 foot. --11 A number (in math.) --12 A foot (in prosody). --13 (In gram.) A series of roots or words belonging to the same rule and called after the first word of that series; e. g. भ्वादिगण i. e. the class of roots which begin with भू. --14 An epithet of Gaṇeśa. --Comp. --अग्रणी m. N. of Gaṇeśa. --अचलः N. of the mountain Kailāsa, as the residence of the Gaṇas of Śiva. --अधिपः, = अधिपतिः {1} N. of Śiva; Śi. 9. 27. {2} N. of Gaṇeśa {3} the chief of a troop of soldiers or of a class of disciples, of a body of men or [] animals. --अन्नं a mess, food prepared for a number of persons in common; Ms. 4. 209, 219. --अभ्यंतर a. one of a troop or number. --(रः) the leader or member of any religious association; Ms. 3. 154. --ईशः N. of Gaṇapati, Śiva's son (see गणपति below). ˚जननी an epithet of Pārvatī. ˚भूषणं red-lead. --ईशानः, --ईश्वरः {1} an epithet of Gaṇeśa. {2} of Śiva. --उत्साहः the rhinoceros --कारः {1} a classifier. {2} an epithet of Bhīmasena. --कृत्वस् ind. for a whole series of times, for a number of times. --गतिः a particular high number. --चक्रकं a dinner eaten in common by a party of virtuous men. --छंदस् n. a metre regulated and measured by feet. --तिथ a. forming a troop or collection. --दीक्षा {1} initiation of a number or a class. {2} performance of rites for a number of persons. --दीक्षिन् a. {1} one who officiates for a number of persons or for various castes (as a priest). {2} one who has been initiated into the worship of Gaṇeśa. --देवताः (pl.) groups of deities who generally appear in classes or troops; Ak. thus classifies them:-- आदित्यविश्ववसवस्तुषिता भास्वरानिलाः । महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥ --द्रव्यं {1} public property, common stock. {2} a variety of articles. --धरः {1} the head of a class or number. {2} the teacher of a school. --नाथः, --नायकः {1} an epithet of Śiva. {2} of Gaṇeśa. --नायिका an epithet of Durgā. --पः, --पतिः {1} N. of Śiva. {2} N. of Gaṇeśa. [He is the son of Śiva and Pārvatī, or of Pārvatī only, for according to one legend; he sprang from the scurf of her body. He is the god of wisdom and remover of obstacles; hence he is invoked and worshipped at the commencement of every important undertaking. He is usually represented in a sitting postureshort and fat, with a protuberant belly, and four hands; riding a mouse; and with the head of an elephant. This head has only one tusk, the other having been lost in a scuffle between him and Paraśurāma when he opposed the latter's entrance to Śiva's inner apartments; (whence he is called Ekadanta, Ekadaṃṣṭra &c.) There are several legends accounting for his elephant head. It is said that he wrote the Mahābhārata at the dictation of Vyāsa who secured his services as a scribe [] from the god Brahman.] {3} also an epithet of Bṛhaspati and Indra. {4} the leader of a class or troop. --पर्वत see गणाचल. --पाठः a collection of gaṇas or series of words falling under the same grammatical rule. --पीठकं the breast, bosom. --पुंगवः the head of a tribe or class. (pl.) N. of a country and its people. --पूर्वः the leader of a tribe or class. --भर्तृ m. {1} an epithet of Śiva; गणभर्तुरुक्षा Ki. 5. 42. {2} of Gaṇeśa. {3} the leader of a class. --भोजनं mess, eating in common. --यज्ञः a rite common to all. --राज्यं N. of an empire in the Dekkan. --रात्रं a series of nights. --वृत्तं see गणच्छंदस्. --हासः, --हासकः a species of perfume.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0448-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण, त् क संख्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) मूर्द्धन्योपधः । गणयति । इति दुर्गादासः ॥
गणः, पुं, (गण्यते गणयति वा कर्म्मण्यप् । कर्त्तरि अच् वा ।) समूहः । (यथा, हितोपदेशे १ । ९३ । “न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्य्ये समं फलम् ॥”) प्रमथः । (यथा, मेघदूते । ३५ । “भर्त्तुः कण्ठच्छविरितिगणैः सादरं वीक्ष्यमाणः ॥”) रुद्रानुचरः । (यथा, गोः रामायणे । ५ । ८९ । ७ । “धनाध्यक्षसभां देवः प्राप्तो हि वृषभध्यजः । उमासहायो देवेशो गणैश्च बहुभिर्वृतः ॥”) सेनासंख्याविशेषः । तद्यथा । गजाः २७ रथाः २७ अश्वाः ८१ पदातिकाः १३५ समु- दायेन २७० । इत्यमरः । २ । ८ । ८१ ॥ (यथा, महाभारते । “त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः ॥”) [] संख्या । चोरनामगन्धद्रव्यम् । इति मेदिनी ॥ * ॥ गणेशः । यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । “गाणपस्तु महेशानि ! गणदीक्षाप्रवर्त्तकः ॥” अश्विन्यादिजन्मनक्षत्रानुसारेण देवमानुष- राक्षसगण इति तु पारिभाषिकम् । यथा, -- “दे म रा म दे मा दे दे रा रा म म द रा द रा ॥ दे रा रा म म दे रा रा म म देति गणत्रयम् ॥” इति ज्योतिषरत्नमाला ॥ “पूर्व्वोत्तरात्रयञ्चैव भरण्यार्द्रा च रोहिणी । इमानि मानुषाण्याहुर्नक्षत्राणि मनीषिणः ॥ ज्येष्ठाशतभिषामूलधनिष्ठाश्लेषकृत्तिकाः । चित्रामघाविशाखाः स्युस्तारा राक्षसदेवताः ॥ अश्विनी रेवती पुष्यः स्वाती हस्तः पुनर्व्वसुः । अनुराधा मृगशिरः श्रवणं देवतारकाः ॥” इति निबन्धः ॥ (तस्य मिलनकथनं यथा, ज्योतिषे । “सजातौ परमा प्रीतिर्मध्यमा देवमानुषे । देवासुरे कनिष्ठा च मृत्युर्मानुषराक्षसे ॥”) धातुसमूहः । यथा, मनोरमा । “भ्वाद्यदादिजुहोत्यादिदिवादिः स्वादिरेव च । तुदारुधातनुक्र्यादिश्चुरादिश्च गणा दश ॥” (छन्दःशास्त्रोक्तपारिभाषिकाक्षरविशेषः । स तु म-न-भ-य-ज-र-स-त-ग-लसंज्ञः । इति छन्दो- मञ्जरी ॥ * ॥ महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ४० । “विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥” दैत्यविशेषः । स तुं अभिजिदिति नामान्तरस्य दैत्यस्य गुणवतो भार्य्यायां गुणवत्यां सम्भूतः । यथा, स्कन्दपुराणे गणेशखण्डे ३ अध्याये । “अथ सोऽप्यभिजित् पत्न्या समुद्रस्नानमाययौ । पर्व्वणि श्रद्धया युक्तश्चक्रे स्नानं तया सह ॥ तृषिता सा गुणवती पपौ चाञ्जलिना जलम् । यद्बीर्य्यं ब्रह्मणा त्यक्तं दैवात्तदुरे गतम् ॥” “भार्य्यागुणवती तस्य नवमासादनन्तरम् । पुत्त्रं प्रसूताह्नि शुंभे दिव्यरूपं गुणाद्भुतम् ॥ ज्योतिर्विद्भिरनुज्ञातो गण इत्यभिधां पिता । कृत्वाभ्युदयिकं चक्रे व्यत्यीते दशमेऽहनि ॥” स च महादेवमाराध्य वरं लब्ध्वा त्रैलोक्यं निर्जित्य च कपिलमुनेश्चिन्तामणिमपहृतवान् । कपिलमुनिस्तु अस्मादपराधात् जातमन्युर्गणेश- माराधयामास । अथ प्रसन्नेन गणपतिना तद्- गृहे अवतीर्य्य तं गणदैत्यं विनाशितवान् इत्येषा- कथा तत्रैवाध्याये विस्तरशो द्रष्टव्या ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-292-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गण" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दा-गणसमास: दा + गण तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: गण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दागण 📚दा 📚गण ➤ दा (शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)) + गण (रेवड़, झुंड, समूह, दल, संग्रह)
संस्कृत: समूहः, गणसेना, सङ्घातः, शिवानुचरः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दा 📚सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤
गण 📚समूह । झुंड । जत्था🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गण
समूह के और नाम (२.५.४२) — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दागण = दा + गण तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • गण: गण्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें