🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:26:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दारकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दारकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दारकः

अर्थ: तोड़ने वाला, फाड़ने वाला टुकड़े-टुकड़े करने वाला

संस्कृत: पर्याय: बाल, माणवक

व्युत्पत्ति: दृ + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दारक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादारकःदारकौदारकाः
द्वितीयादारकम्दारकौदारकान्
तृतीयादारकेणदारकाभ्याम्दारकैः
चतुर्थीदारकायदारकाभ्याम्दारकेभ्यः
पञ्चमीदारकात् / दारकाद्दारकाभ्याम्दारकेभ्यः
षष्ठीदारकस्यदारकयोःदारकाणाम्
सप्तमीदारकेदारकयोःदारकेषु
सम्बोधनहे दारकहे दारकौहे दारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दारक
दारक
dāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दारक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ दारिका]
१. लौंडा । लड़का । उ॰— इक कुमार पुनि मुनिन सँग रहियहि रस की बात । सिख्यो कहाँ ऋषि तियन पहँ की दरक ढिग तात ।—विश्राम (शब्द॰) ।
२. पुत्र । बेटा ।
३. शावक । छौना (को॰) ।
४. ग्रामसूकर । सुअर (को॰) ।
दारक २ वि॰ [सं॰] विदीर्ण करनेवाला । फाड़नेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दारक mf(इका)n. breaking, tearing, splitting (cf. लोह- and शत्रु-)
दारक m. a hog, L.
N. of Kṛṣṇa's charioteer (cf. 1. दारुक), L.
2. दारक m. (rather connected with 2. दार than with √ दृ) a boy, son, child, MBh.; Mṛcch.; Pañc.; Suśr.
young animal, Pur.
दारक m. du. (अकौ) a boy and girl, Nal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (475,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारक a. (रिका f.) [दॄ-ण्वुल्] Breaking, tearing, splitting; दारिका [] हृदयदारिका पितुः. --कः 1 A boy, a son. --2 A child, infant. --3 Any young animal. --4 A village hog. --Comp. --आचार्यः a schoolmaster.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारक त्रि० दॄ--ण्वुल् । १ विदारके २ बालके “चाण्डालदारके- णानुगम्यमानम्” काद० “एकैव त्वमिहागच्छ तिष्ठन्त्व- त्रैव दारकाः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवाधाय दार- कान्” भा० आ० १२६ अ० । “मुद्गरांश्च महाघोरान् समरे शत्रुदारकान्” मा० द्रो० १५६ अ० ३ पुत्रे “कुमारो भर्त्तृदारकः” अमरः । ४ कन्यायां स्त्री “सन्तानसन्धिर्वि- ज्ञेयः दारिकादानपूर्वकः” कामन्दकी० “पूतनां दैत्य- दारिकाम्” हरिवं० ४२ अ० ५ ग्रामशूकरे पुंस्त्री राजनि० । तस्य भूमिविदारकत्वात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3556,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारकः, पुं, (दारयति नाशयति जनकस्य पितॄण- मिति । दॄ + णिच् + ण्वुल् ।) पुत्त्रः । इति हेम- चन्द्रः । ३ । २०६ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ८३ । १३ । “कस्यैते दारका राजन् देवपुत्त्रोपमाः शुभाः । वर्च्चसा रूपतश्चैव सदृशा मे मतास्तव ॥”) बालकः । इति मेदिनी । के, १०३ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ८३ । १६ । “शर्म्मिष्ठां मातरञ्चैव तथा चख्युश्च दारकाः ॥”) दारुकः । इति शब्दार्थकल्पतरुः ॥ ग्राम्य- शूकरः । इति राजनिर्घण्टः ॥
दारकः, त्रि, (दारयतीति । दॄ + णिच् + ण्वुल् ।) भेदकः । इति मेदिनी । के, १०३ ॥ (यथा, -- “अशेषदुर्नामकरोगदारकं करोति वृद्धं सहसैव दारकम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहेऽर्शोऽधिकारे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-704-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दारकःदारक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दृ + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दारकः 📚 ➤ तोड़ने वाला, फाड़ने वाला टुकड़े-टुकड़े करने वाला
संस्कृत: पर्याय: बाल, माणवक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दारक 📚लौंडा । लड़का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दारकः: दृ + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें