🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:47:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दाशरथी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दाशरथी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दाशरथी

अर्थ: दशरथ का पुत्र

व्युत्पत्ति: दशरथ + इञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दाशरथि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. दाशरथि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. दाशरथी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. दाशरथि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दाशरथि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादाशरथिःदाशरथीदाशरथयः
द्वितीयादाशरथिम्दाशरथीदाशरथीन्
तृतीयादाशरथिनादाशरथिभ्याम्दाशरथिभिः
चतुर्थीदाशरथयेदाशरथिभ्याम्दाशरथिभ्यः
पञ्चमीदाशरथेःदाशरथिभ्याम्दाशरथिभ्यः
षष्ठीदाशरथेःदाशरथ्योःदाशरथीनाम्
सप्तमीदाशरथौदाशरथ्योःदाशरथिषु
सम्बोधनहे दाशरथेहे दाशरथीहे दाशरथयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दाशरथि
दाशरथि
dāśarathi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाशरथि संज्ञा पुं॰ [सं॰] दशरथ के पुत्र श्रीरामचंद्र आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाश—रथि m. a descendant of Daśa-ratha patr. of Rāma, MBh.; R. &c.
of Lakṣmaṇa, L.
of Caturaṅga, Hariv. 1697
(with Jainas) N. of the 8th Black Vāsu-deva, L.
du. Rāma and Lakṣmaṇa, R. vi, 16, 97; Ragh. xii, 76; xiv, 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (477,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाशरथः, --दाशरथिः 1 A son of Daśaratha in general; R. 10. 44. --2 N. of Rāma and his three brothers, but especially of Rāma; R. 12. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाशरथि पु० दशरथस्यापत्यम् अत इञ् । दशरथस्यापत्येषु श्रीरामादिषु चतुर्षु । “जलधिं विलङ्घ्य शशिदाशरथिः” “एष दाशरथिभूयमेत्य च” “स्मरस्यदोदाशरथि- र्भवन् भवान्” माघः । “सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा रणभू- मेर्बलिक्षमम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3560,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाशरथिः, पुं, (दशरथस्य अपत्यं पुमान् । “अत इञ् ।” ४ । १ । ९५ । इतीञ् ।) श्रीरामः [] इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रामायणे । २ । ४५ । ११ । “यथा यथा दाशरथिर्घर्म्ममेवाश्रितोऽभवत् । तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-707-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दाशरथीदाशरथि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: दाशरथि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | दाशरथी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दाशरथी 📚 ➤ दशरथ का पुत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दाशरथि 📚दशरथ के पुत्र श्रीरामचंद्र आदि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दाशरथि = दाश + रथि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • दाशरथी: दशरथ + इञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬