🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:33:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दितम्

अर्थ: कतरना, विभाग करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: अवखण्डने · पर्याय: छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात

अंग्रेज़ी: to cut,to mow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दो + क्त
  2. दित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दो + क्त
  3. दित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दो + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादितःदितौदिताः
द्वितीयादितम्दितौदितान्
तृतीयादितेनदिताभ्याम्दितैः
चतुर्थीदितायदिताभ्याम्दितेभ्यः
पञ्चमीदितात् / दिताद्दिताभ्याम्दितेभ्यः
षष्ठीदितस्यदितयोःदितानाम्
सप्तमीदितेदितयोःदितेषु
सम्बोधनहे दितहे दितौहे दिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दो (दिवादिगण) · अर्थ: कतरना, विभाग करना (अवखण्डने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्यतिद्यतःद्यन्ति
मध्यमद्यसिद्यथःद्यथ
उत्तमद्यामिद्यावःद्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: द्यति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: द्यतात् · लङ्: अद्यत् · विधिलिङ्: द्येत् · आशीर्लिङ्: देयात् · लुङ्: अदात् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दितः · क्तवतु: दितवान् · शतृ: द्यन् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दित्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दिति · क्वसु: ददिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दित
दित
dita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दित वि॰ [सं॰] विभक्त । कटा हुआ । छिन्न । खंडित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दित mfn. (√ 3. दा) bound (cf. उद्-, नि-, सं-).
2. दित mfn. (√ दो, Pāṇ. vii, 4, 40) cut, torn, divided, BhP. vi, 6, 23 (cf. निर्-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (477,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दित a. [दो-क्त इत्वम्] Cut, torn, rent, divided.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दित त्रि० दो--खण्डने क्त इत्त्वम् । छिन्ने द्वैधीकृते अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3576,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दितं, त्रि, (दीयते स्मेति । दो अवखण्डने + क्तः “द्यतिस्यतीति ।” ७ । ४ । ४० । इति इत्वम् ।) छिन्नम् । इत्यमरः । ३ । १ । १०३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-709-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दितम्दित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दो + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दो + क्त | दित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दो + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दितम् 📚 ➤ कतरना, विभाग करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: अवखण्डने · पर्याय: छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दित 📚विभक्त । कटा हुआ । छिन्न । खंडित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दित
काटा हुआ (३.१.१०२) — छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात, छित, वृक्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दितम्: दो + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें