🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:58:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दिवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दिवा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दिवा

अर्थ: स्वर्ग

संस्कृत: स्वर्गः, आकाशः · पर्याय: स्वर्, स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय

अंग्रेज़ी: Heaven

व्युत्पत्ति: दीव्यन्त्यत्र दिव्+

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दिव् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. दिवन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दिव् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्यौःदिवौदिवः
द्वितीयादिवम्दिवौदिवः
तृतीयादिवाद्युभ्याम्द्युभिः
चतुर्थीदिवेद्युभ्याम्द्युभ्यः
पञ्चमीदिवःद्युभ्याम्द्युभ्यः
षष्ठीदिवःदिवोःदिवाम्
सप्तमीदिविदिवोःद्युषु
सम्बोधनहे द्यौःहे दिवौहे दिवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दिव्
दिव्
div
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दिव् संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ दिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दिव् cl. 1. P. -देवति cl. 10. P. -देवयति, to cause to lament, to pain, vex; to ask, beg; to go; Ā. ˚ते, to suffer pain, Dhātup. xxxiii, 51, 32.
2. दिव् cl. 4. दीव्यति, ˚ते, RV.; Br. &c. (perf. दिदेव, AV.; fut. देविष्यति; cond. अदेविष्यत्, MBh.; Daś.; aor. अदेवीत्, MBh.; &c.; inf. देवितुम्, MBh. &c.; ind.p. देवित्वा, Pāṇ. i, 2, 18; -दीव्य, RV. x, 42, 9) to cast, throw, esp. dice i.e. play, gamble (अक्षैस्, RV. x, 34, 13; MBh. iii, 2260; अक्षान्, Pāṇ. i, 4, 43), with (instr. MBh. ii, 2509), for (instr., ii, 2061 &c.; acc. MaitrS. i, 6, 11; ŚBr. v, 4, 4, 23; dat. MBh. iv, 534; ii, 2468; gen. [शतस्य] Pāṇ. ii, 3, 58); to lay a wager, bet with (सार्धम्), upon (dat.), MBh. i, 1192; to play, sport, joke, trifle with (acc. AV. v, 29); to have free scope, spread, increase (Pañc. ii, 193, B. वर्धति); to shine, be bright [Zd. dīv; (?) Lit. dyvas] BhP. iii, 20, 22; to praise, rejoice, be drunk or mad; to sleep; to wish for; to go, Dhātup. : Caus. देवयति, to cause to play (Sch.) or to sport, BhP. iii, 20, 22 : Desid. दिदेविषति and दुद्यूषति, Pāṇ. vii, 2, 49, Kāś. : Caus. of Desid. दुद्यूषयति, to incite to play, Bhaṭṭ. v, 49 : Intens. देदिवीति, देद्येति, देदेति &c., Vop. xx, 17.
3. दिव्, द्यु (nom. द्यौस्; voc. द्यौस् [RV. vi, 51, 5; AV. vi, 4, 3]; acc. द्याम्, दिवम्; instr. दिवा or दिवा [see below]; dat. दिवे [द्यवे, MBh. i, 3934]; abl. gen. दिवस् [rarely द्योस्, e.g. RV. iv, 27, 3; i, 115, 5] ; loc. दिवि, द्यवि; du. द्यावा s.v. [द्यवी as voc. only, iv, 56, 5]; pl. nom. द्यावस् [दिवस् only, ix, 118, 11]; acc. द्यून् [rare, दिवस्, दिवस्, e.g. i, 194, 2; iv, 3, 8]; instr. द्युभिस्; native grammarians give as stems दिव् and द्यो; the latter is declined through all cases like गो, but really does not occur except in forms mentioned above and in द्यो-सलिल, MBh. viii, 4658, while दिव् and द्यु regularly alternate before vow. and cons.) m. (rarely f.) in Ved., f. in later Skr. heaven, the sky (regarded in Ved. as rising in three tiers [अवम, मध्यम, उत्तम or तृतीय, RV. v, 60, 6 &c.], and generally as the father (द्यौष् पिता, while the earth is the mother [cf. द्यावा-पृथिवी], and Uṣas the daughter), rarely as a goddess, daughter of Prajā-pati, AitBr. iii, 33; ŚBr. i, 7, 4, 1);
m. (rarely n.) day (esp. in pl. and in such forms as दिवा), by day (cf. s.v.)
द्यवि-द्यवि, daily, every day
अनु द्यून्, day by day, daily
द्युभिस् and उप द्युभिस्, by day or in the course of days, a long time, RV.
brightness, sheen, glow (only द्युभिस्), RV. i, 53, 4; iii, 3, 2 &c.
fire (nom. द्युस्), L.
दिव् [cf. द्यु; Gk. Ζεύς, Διϝός &c. = द्यौस्, दिवस्; Lat. Jou, Ju in Ju-piter, Jovis, Jovi &c. = द्यवस्, द्यवि; O. E. Tíw; O. H. G. Zîu O. N. Týr.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (478,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिव्1 {vI.v} {c4c} P. (दीव्यति, द्यूत or द्यून; desid. दुद्यूषति, दिदेविषति) 1 To shine, be bright. --2 To throw, cast (as a missile); Bk. 17. 87, 5. 81. --3 To gamble, play with dice (with acc or instr. of the ‘dice’); अक्षैरक्षान्वा दीव्यति Sk.; Śi. 8. 32; Ve. 1. 13. --4 To play, sport. --5 To joke, trifle with, make sport of, rally; (with acc.). --6 To stake, make a bet. --7 To sell. deal in (with gen.); अदेवीद्वंधुभीगानां Bk. 8. 122; (but with acc. or gen. when the root is preceded by a preposition; शतं शतस्य वा परिदीव्यति Sk.). --8 To squander, make light of. --9 To praise. --10 To be glad, rejoice. --11 To be mad or drunk. --12 To be sleepy. --13 To wish for. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (देवति, देवयति-ते) 1 To cause to lament, pain, vex, torment. --2 To ask, beg. {vIII.v} {c10c} A. (देवयते) To suffer pain, lament, moan. --WITH परि to lament, moan, suffer pain; Bk. 4. 34. [1] Correction submitted by on 20170131. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/335. note: verb missing virama.
दिव् f. [दीव्यत्यत्र दिव्-बा ˚आधारे डिवि Tv.] (Nom. sing. द्यौः) 1 The heaven; R. 3. 4, 12; Me. 30. --2 The sky. --3 A day. --4 Light, brilliance. --5 Fire, glow of fire. N. B. The compounds with दिव् as first member are mostly irregular; e. g. दिवस्पतिः an epithet of Indra; अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा Ś. 6. दिवस्पृथिव्यौ heaven and earth. दिविजः, दिविष्ठः, दिविस्थः, दिविस (ष) द् m., दिवोकस् m., दिवौकस्, --सः ‘inhabitant of the heaven’, a god; Ś. 7; R. 3. 19, 47; दिविषद्रवृंदैः Gīt. 7. दिवस्पृश् m. the Supreme Being. दिविस्पृश् a. reaching or pervading the sky. दिवोद्भवा cardamoms. दिवोल्का a meteor. दिवौकस् m. {1} a god. {2} the Cātaka bird. {3} a deer. {4} a bee. {5} an elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0565-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिव् स्त्री दीव्यत्यत्र दिव--वा० आधारे डिवि । १ स्वर्गे २ आकाशे च अमरः । द्यौः दिवौ दिवः द्युम्याम् द्युषु । ३ दिने “सौरेण द्युनिशोर्वामम्” सू० सि० “मनीषितं द्यौरपि येन दुग्धा” रघुः “य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिनं दिवः” “दिवीव चक्षुराततम्” ऋ० १ । २२ । ५
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3585,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दिवादिव् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दिवा 📚 ➤ स्वर्ग
संस्कृत: स्वर्गः, आकाशः · पर्याय: स्वर्, स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दिव् 📚दे॰ 'दिव'🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दिव्
स्वर्ग के नाम (१.१.६) — स्वः, स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक, द्यौ, त्रिविष्टप
आकाश के नाम (१.२.१) — द्यौ, अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, नभस्, अन्तरिक्ष, गगन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें