🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:33:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दिसंबर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दि+सम्+बर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दि

अर्थ: शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोधने

अंग्रेज़ी: to purify,to cleanse

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  2. दय (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादाःदौदाः
द्वितीयादाम्दौदः
तृतीयादादाभ्याम्दाभिः
चतुर्थीदेदाभ्याम्दाभ्यः
पञ्चमीदःदाभ्याम्दाभ्यः
षष्ठीदःदोःदाम्
सप्तमीदिदोःदासु
सम्बोधनहे दाःहे दौहे दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दै (भ्वादिगण) · अर्थ: शुद्ध करना (शोधने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदायतिदायतःदायन्ति
मध्यमदायसिदायथःदायथ
उत्तमदायामिदायावःदायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दायति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दायतात् · लङ्: अदायत् · विधिलिङ्: दायेत् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दायन् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

सम्

अर्थ: धातु या कृदन्त (क) के साथ मिलकर , साथ साथ- यथा संगम, संभाषण, संधा, संयुज् आदि में शब्दों से पूर्व उपसर्ग के रुप में लगकर इसका निम्नांकित अर्थ हैं (ख) कभी कभी यह धातु के अर्थ को प्रकट कर देता हैं, और इसका अर्थ होता हैं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. स (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

बर

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: N. of Bala-rāma (= बल), L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबरःबरौबराः
द्वितीयाबरम्बरौबरान्
तृतीयाबरेणबराभ्याम्बरैः
चतुर्थीबरायबराभ्याम्बरेभ्यः
पञ्चमीबरात् / बराद्बराभ्याम्बरेभ्यः
षष्ठीबरस्यबरयोःबराणाम्
सप्तमीबरेबरयोःबरेषु
सम्बोधनहे बरहे बरौहे बराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दा
दा
dā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दा १ संज्ञा पुं॰ [अनु॰] सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि ।
दा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रक्षा । बचाव ।
२. शोधन ।
३. दान ।
४. छेद । छेदन ।
५. उपताप । ताप [को॰] ।
दा ३ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] देनेवाली । दातृ । (समासांत में प्रयुक्त) ।
दा † ४ प्रत्य॰ [पंजाबी] संबंधवाचक प्रत्यय । का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दा f. id., L.
दा f. id., L.
दा f. heat, pain, L.
1. दा cl. 3. ददाति (pl. ˚दति, RV. &c.; Ā. दत्ते, Pañcat. i, 4, 19/20 12, 7; Subh.; 1. sg. दद्मि, MBh. xii; Hariv.; R. i f.; Impv. ददातु, pl. ˚दतु; 2. sg. दद्धि, RV. i f.; iv, vi, viii, x; देहि [Pāṇ. vi, 4, 119] RV. iii f., viii, x; AV. v, xviii f. &c. ; 2. pl. ददात, RV. vii, 57, 6, ˚तन, x, 36, 10, दत्त, 51, 8; VS.; AV. &c.; 2. du. ˚त्तम्, RV. i, 34, 6; AV. &c.; Pot. दद्यात्, AV. &c.; impf. अददात्; pl. अददुर्, RV. vi, x; AV. v, 18, 1; 2. du. अदत्तम्, RV. &c.; 2. pl. ˚त्तन, i, 139, 7, अददात, x, 64, 12; Subj. ददत्, ii, v, vii f., x, ˚दस्, vii f. ˚दन्, AV. vi, 24, 1 p. m. nom. sg. ददत्, pl. ˚तस्, RV. &c.; p. Ā. ददान, v, 33, 9; ˚न, i, 148, 2; v, 2, 3; sg. ददति, ii, 35, 10; MBh. iii, 13422; pl. ˚दन्ति, xii f.; Impv. ˚द, ix; MārkP.; ˚दत, Siṃhās.; Pot. ˚देत्, Parāś. vi, 19; impf. अददत्, AV. xii, 4, 23; MBh.; R.; Ā. sg. ददते, RV. i, 24, 7; AV. x, 8, 36; pl. ˚दन्ते, 35; VS. viii, 31; Impv. sg. ˚दताम्, RV. iii, 53, 17; ˚दस्व, MBh.; Hariv. &c.; impf. pl. अददन्त, RV. vii, 33, 11; AV. xiv; p. ददमान, RV. i, 41, 9; iv, 26, 6; aor. अदात् [Pāṇ. ii, 4, 77], दात्, अदुर्, दुर् &c.; Subj. 2. du. दासथस्, RV. viii, 40, 1 [cf. Naigh. ii, 30]; Pot. 1. pl. देष्म, VS. ii, 32; pf. ददौ, ˚दुर्, ˚दथुर्, ˚दतुर्, ˚द, RV. &c.; Pass. ˚दे, iv, 34 & 37; AV. x, 2, 16; दददे, ˚दाते, ˚दिरे, Pāṇ. vi, 4, 126, Kāś.; p. gen. ददुषस्, RV. i, viii, ˚षाम्, vi; nom. ˚द्वान्, x, 132, 3; ˚दावान्, AV. v, 11, 1; acc. ˚दिवांसम्, ix, 5, 10 [cf. Vop. xxvi, 133]; fut. p. दास्यत्, AV. vi, 71, 3; Ā. ˚स्यते, ˚स्यन्ते, 1. sg. ˚स्ये, MBh.; Hariv.; R.; MārkP.; Prec. देयात्, Pāṇ. vi, 4, 67; inf. दावने, RV.; दातोस्, vii, 4, 6; ˚तवे, vii-ix; AV. iii, 20, 5; दातवै [Pāṇ. vi, 1, 200; Siddh.] RV. iv, 21, 9; ˚तुम्, v; AV. &c.: ind.p. दत्त्वाय [Pāṇ. vii, 1, 47, Kāś.] RV. x, 85, 33; ˚त्त्वा, AV. &c.; -दाय [Pāṇ. vi, 4, 69] RV. &c.: Pass. दीयते [Pāṇ. vi, 4, 62]; p. ˚यमान, AV. ix; aor. अदायि, Pāṇ. vii, 3, 33, Kāś.; Prec. दासीष्ट, दायिष्˚, vi, 4, 62) cl. 1. दाति (RV. iv-vii; Impv. ˚तु, 15, 11; cf. Pāṇ. vi, 1, 8, Vārtt. 3, Pat.; ii, 4, 76, Kāś.) to give, bestow, grant, yield, impart, present, offer to (dat., in later language also gen. or loc.), RV. &c.; to give (a daughter, कन्याम्) in marriage, Mn. v, ix; Yājñ.; MBh. &c.; to hand over, Mn. viii, 186 & 234; (with हस्ते), Kathās.; to give back, 222 f.; MBh. iii; Pañcat.; VP.; Kathās. lxxiv; to pay (दण्डम्, ‘a fine’, Mn. viii f.; ऋणम्, ‘a debt’, viii; Yājñ. ii, 45); to give up, cede (आसनम्, ‘one's seat’), Mn. iv, 54; (पन्थानम् or मार्गम्, ‘to give up the road, allow to pass’), viii, 275 & R. v, 94, 8; to sell (with instr. of the price), i; Nal. xiv, 21; VarBṛS. xlii, 11; to sacrifice (आत्मानम्, ‘one's self’, Kathās. xxii, 227; आत्˚ खेदाय, ‘to give one's self up to grief’, v, 57); to offer (an oblation &c.), Mn.; Yājñ.; R. &c.; to communicate, teach, utter (blessings, आशिषस्, Śak.; MārkP.), give (answer, प्रति-वचस्, ˚चनम्, प्रत्य्-उत्तरम्, Nal.; Śak. &c.), speak (सत्यं वचस्, the truth, Yājñ. ii, 200; वचम्, to address a speech to [dat.] Śak. vi, 5); to permit, allow (with inf.), MBh. i; Śak. vi, 22; to permit sexual intercourse, ŚBr. xiv, 9, 4, 7; to place, put, apply (in med.), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.; to add, Pañcat. ii, 6, 5; Sūryas.; VarBṛS.; Laghuj.; with वरम्, ‘to grant a boon’, ŚBr. xi; KātyŚr.; MBh. &c.; शोहम्, ‘to cause grief’, xiii; R. ii; अवकाशम्, ‘to give room or space, allow to enter’, Yājñ. ii, 276; Mṛcch.; Ragh. &c.; प्राणान् or जीवितम्, ‘to spare any one's life’, MBh.; Kathās. xviii, 275; तलम् or ˚लान्, to slap with the palms of the hands, MBh. iii, ix; Hariv. 15741; ˚ल-प्रहारम्, to strike with the palm, Pañcat. iv, 2, 0/1 तालम्, to beat time with the hands, MBh. i; Bhaṭṭ.; संज्ञाम्, to make a sign, Mṛcch.; संकेतकम्, to make an appointment, Pañcat. ii, 4, 3/4 समयम्, to propose an agreement, Kathās. xviii, 139; उपमाम्, to compare with [gen.] Cāṇ.; पटहम्, to proclaim with the drum, Kathās. lxxiii, 357; शब्दम्, to make a noise, call out, Vet. iv, 2/3; शापम्, to utter a curse, MBh.; R. &c.; गालीः. id., Bhartṛ.; अनुयात्रम्, to accompany, Kathās. xviii, 197; आलिङ्गनने, परिरम्भणम्, to embrace, 209; Gīt. iii, 8; झम्पम्, to jump, Hit.; श्राद्धम्, to perform a Śrāddha, MBh. xiv; R. ii; व्रतकम्, to accomplish a vow, Hariv.; युद्धम्, निय्˚, संग्रामम्, to give battle, fight with, MBh.; Hariv.; R.; आज्ञाम्, आदेशम्, to give an order, command, i; BrahmaP.; Vet.; संदेशम्, to give information, Kathās. xvii, 161; प्रयोगम्, to give a dramatic representation, Mālav. i, 11/12 वृतिम्, to fence in Mn. viii, 240; Kull.; दर्शनम्, to show one's self, Prab. iii, 0/1; दृष्टिम्, दृशम्, अक्षि, चक्षुस्, to fix the eyes on (loc.), Śak. i, 6; Kathās.; Dhūrtas.; Śṛṅgārat.; Sāh.; कर्णम्, to give ear, listen, Śak.; Kathās.; मनस्, to direct the mind to (loc.), MBh. xii, 2526; करे कपोलम्, to rest the cheek on the hand, Kāraṇḍ. xviii, 73; निगडानि to put on or apply fetters, Mṛcch. vii, 6/7 पावकम्, to set on fire; अग्नीन् to consume by fire, Mn. v, 168; शारम्, to move a chess-man, Daś. vii, 137; अर्गलम्, to draw a bolt, bar, Kathās.; Rājat. vi, 96; जानु, to kneel upon (gen.), MBh. iii f.; पदम्, to tread upon [loc.] Bhartṛ.; Hit. ii, 12, 25; SŚaṃkar. i, 38; to direct the steps, Amar. 74; विषम्, to poison, Pañcar. i, 14, 80 (with acc.!); गरम् id., VP. iv, 3, 16 (with gen.); — Ā. to carry, hold, keep, preserve, RV.; AV.; VS.; to show, SV. i, 2, 1, 4, 7 (aor. अददिष्ट; अदेद्˚ fr. √ दिश्, RV.) : Caus. दापयति (Pāṇ. vii, 3, 36; aor. अदीदपत्, 4, 1 and 58, Kāś.) to cause to give or be given, cause to bestow or present or give up, oblige to pay, make restore, VS. ix, 24; AV. iii, 20, 8; Mn. &c.; to demand from (abl.), Mn. viii, 47; to cause to utter or speak, Hariv. 15782; Yājñ. ii, 6/7 घोषणाम्, to cause to be made known, Kathās. lxiv, 86; to cause to place or advance, xii, 160; to cause to perform, v, 112 to cause to be put on (loc.), MBh. i, 5724 : Desid. दित्सति (Pāṇ. vii, 4, 54 and 58; p. दिदासत्, RV. x, 151, 2; दित्सत्, ii, vii-ix; AV. v, 7, 6; MBh.; Pot. ˚त्सेयम्, RV. viii; MBh.; pf. 2. sg. दिदासिथ, AitBr. viii, 21; ŚāṅkhŚr. xvi, 16; cf. ŚBr. xiii, 7, 1, 15) to wish to give, be ready to bestow, RV. &c.; to wish to give
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दा {vI.v} {c1c} P. [यच्छति, दत्त] To give, grant. --WITH प्रति to exchange; तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् Sk. {vII.v} {c2c} P. (दाति,) To cut; ददाति द्रविणं भूरि दाति दारिद्र्यमर्थिनां K.R. {vIII.v} {c4c} P. (दायति) To bind (?). {vIV.v} {c3c} U. (ददाति, दत्ते; ददौ-ददे, अदात्-अदित, दास्यति-ते, दातुं, दत्त; but with आ the p. p. is आत्त; with उप, उपात्त; with [] नि, निदत्त or नीत्त, and with प्र, प्रदत्त or प्रत्त) 1 To give, grant, bestow, offer, yield, impart, present (usually with acc. of the thing and dat., sometimes gen. or loc. also, of the person); अवकाशं किलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ R. 4. 58; सेचनघटैः बालपादपभ्येः पयो दातुमित एवाभिवर्तते Ś. 1; Ms. 3. 31, 9. 271; कथमस्य स्तनं दास्ये Hariv. --2 To pay (as debt, fine &c.). --3 To hand or deliver over. --4 To restore, return. --5 To give up, sacrifice, surrender; प्राणाम् दा to sacrifice one's life; so आत्मानं दा to sacrifice oneself. --6 To put, place, apply, plant; कर्णे करं ददाति &c. --7 To give in marriage; यस्मै दद्यात् पिता त्वेनां Ms. 5. 151; Y. 2. 146, 3. 24. --8 To allow, permit (usually with inf.); बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि Ś. 6. 21. The meanings of this root may be variously modified or extended according to the noun with which it is connected; मनो दा to think, direct the mind to anything; नीतौ मनो दीयते Mu. 2. 5; अवकाशं दा to give place to, make room; (see अवकाश); कर्णं दा to give ear to or listen; दर्शनं दा to show oneself to, grant audience to; शब्दं दा to make a noise; तालं दा to clap the hands; आत्मानं खेदाय दा to expose oneself to trouble; आतपे दा to expose to the sun's heat; आज्ञां, निदेशं दा to issue orders, command; आशिषं दा to pronounce a blessing; चक्षुः, दृष्टिं दा to cast a glance, see; वाचं दा to address a speech to; प्रतिवचः, --वचनं or प्रत्युत्तरं दा to give reply; शोकं दा to cause grief; श्राद्धं दा to perform a Śrāddha; मार्गं दा to make way for, allow to pass, stand out of the way; वरं दा to grant a boon; संग्रामं दा to fight; अर्गलं दा to bolt, fasten or secure with a latch; निगडं दा to put in chains, fetter; संकेतं दा to make an appointment; शापं दा to curse; वृत्तिं दा to enclose, fence in; अग्निं, पावकं दा to set on fire, &c. &c. --Caus. (दापयति-ते) To cause to give, grant, &c. --Desid. (दित्सति-ते) To wish to give, &c.
दा 1 Protection, defence. --2 Cleaning, purifying.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0561-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दा दाने भ्वा० पर० सक० सेट् ण इत् । यच्छति प्रणियच्छति अदात् । ददौ ददतुः । देयात् । दास्यति । देयम् दानीयं दातव्यं दत्तः दातुम् दत्त्वा ।
दा दाने जुहो० उभ० सक० सेट् । ददाति दत्ते प्रणिददाति । दद्यात् ददीत । ददातु ददतु देहि दत्ताम् दत्स्व । अददात् अदत्त । अदात् अदित । ददौ ददिथ--ददाथ ददिव । ददे ददिषे । दाता देयात् दासीष्ट । दास्यति । कर्मणि दीयते अदायि अदायिषाताम्--अदिषाताम् । दासीष्ट--दायिषीष्ट दास्यते--दायिष्यते । दापयति । दित्सति देदीयते । दातव्यः दानीयः देयम् । दाता । दानं दायः दत्तं प्रत्तम् । दातुं दत्तिः दत्त्वा प्रदाय । ददत् ददानः । ददिवान् । “यो ददाति स कुकूदः” अमरः । “मूर्ध्नि मूर्द्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः” रामा० अयो० २६ स० “दद्याच्चैवासनं स्वकम्” “सोऽन्त- र्दशाहात् तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वा” मनुः । “देहि युद्धं नरपते! ममाद्य रणमूर्द्धनि” भा० उ०१९३ अ० “ददौ स दश धर्माय” मनुः । “अवकाशं किलोदन्वान् रामा- याभ्यर्थितो ददौ” रघुः । “पाण्डवानां सभामध्येऽदुर्यो धन- उपागतः । तस्मै गाञ्च हिरण्यञ्च” विदग्धमू० । “न दा- स्यामि समादातुं सोमं कस्मैचिदप्यहम्” भा० आ० ३४ अ० “दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे” गीता “देयं दारसुतादृते” याज्ञ० । “दत्तभुक्तफलं धनम्” दाय- भागधृतभारतम् “दत्तात्मा तु स्वयं दत्तः” मनुः “सुता ददे तस्य सुताय मैथिली” भट्टिः । “आददानः परक्षेत्रात्” न दण्डं दातुमर्हति” “स ज्ञेयः दत्त्रिमः सुतः” मनुः “तेषां दत्त्वा तु तृप्तेषु सपवित्रं तिलोदकम्” स्मृतिः । “अदित्सन्तं दापयति प्रजानन्” यजु० ९ । २४ । “दायादानपि दापयेत्” मनुः । “तेषामशीतिं यानानि रत्नपूर्णानि दापय” रामा० अयो० ३२ स० । “स दाप्यः पथमं दमम्” याज्ञ० “अस्मभ्यमिन्न दित्ससि” ऋ० १ । १७० । ३ “दित्सन्तं भूयो यजमानश्चिकेत” ऋ० २ । १४ । १० । अति + अतिक्रम्य दाने अत्यन्तदाने च । “न जीवन्तमति- ददाति” कात्या० ४ । १ । २७ । “अतिद बलिर्बद्धः” चाण० अनु + पञ्चाद्दाने तुल्यरूपदाने प्रतिनिधित्वेन च । “न दूढ्ये अनुददासि वामम्” ऋ० १ । १९० । ५ । “सूराश्चदस्मा अनु दादपस्याम्” ७ । ४५ । २ “यः शर्धते नानददाति शृध्याम् २ । १२ । २० अभि + आभिमुख्येन दाने “तथैव चैनमुक्त्वा वामपार्ष्णिमभ्य- दात्” भा० व० १९७ अ० गद्यम् । अव + अधोदाने अवत्तम् आदिकर्मणि तु वा तादेशः यथाह सि० कौ० “अवदत्तं विदत्तञ्च प्रदत्तञ्चादिकर्मणि [] सुदत्तमनुदत्तञ्च निदत्तमिति वेष्यते” चशब्दाद्यथाप्राप्तम् । आ + ग्रहणे “दद्याच्चैवाददीत वा” । “शुभां विद्या माददीतावरादपि” मनुः । “स्वं चादास्यामि भूयोऽह पाप्मानं जरया सह” भा० आ० ८४ अ० । “शरीरमात्तं मृत्युना” छा० उ० “आददानः परक्षेत्रात्” मनुः । अप + आ + अपेक्ष्य ग्रहणे । “मृत्पिण्डमपादाय महा- वीरं करोति” शत० ब्रा० १४ । १ । २ । १७ उद् + आ + उदस्य ग्रहणे “उदादाय पृथिवीं जीवदानुम्” यजु० १ । २८ । उप + आ + सामीप्येन ग्रहणे “उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी” रघुः । परि + आ + परिवर्त्त्य ग्रहणे “पर्य्याददानं चास्त्राणि भीम- धन्वानमर्जुनम्” भा० उ० ४८ अ० “तस्मिन्निधीनादधोत- प्रज्ञां पर्य्याददीत च” भा० शा० ८६ अ० । प्रति + आ + प्रतिग्रहणे दत्तस्य पुनर्ग्रहणे च । “शुभाशुभं कर्मकृतं यदन्यत्तदेव प्रत्याददते स्वदेहे” भा० शा० २०२ अ० “न चाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुम्” भा० आ० ३ अ० वि + आ + अङ्गादेःप्रसारणे आत्म० स्वाङ्गप्रसारणे तु पर० । “व्या- दायास्यं महारक्षस्तौ दृष्ट्वाऽथ ह्यधावत” हरिवं० ३१७ अ० । “भक्षयत्येष मां रुद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः भा० व० ६४ अ० । “नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्” गीता । परि + उपरिस्थापने । “त्रिते दुःष्वप्न्यं सर्वमाप्ते परिदद्मसि” ऋ० ८ । ४७ । १५ “प
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दा, दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- अनिट् ।) दा तु दाने दान दाने प्रसिद्धोऽयम् । अस्यैव यच्छादेशः । यच्छति । इति दुर्गादासः ॥
दा, डु ञ लि दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वां- उभं-सकं-अनिट् ।) डु, दत्रिमम् । ञ लि, ददाति दत्ते । इति दुर्गादासः ॥
दा, ल लूनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- परं-सकं-अनिट् ।) ल, दाति । लूनिश्च्छेदः । केचित्तु दाप लवने इति पठित्वा पित्त्वाद्दा- संज्ञाभावे यगादौ दायते इत्यादि मन्यन्ते । स्वमते तु पित्त्वाभावाद्दासंज्ञायां दीयते इत्येव । इति दुर्गादासः ॥
दा, स्त्री, (दा + क्विप् ।) शोधनम् । दानम् । छेदः । उपतापः । रक्षा । इति मेदिनी । दे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-698-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दिदा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: दय (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
सम्अव्ययम् 📚
बरबर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दि 📚 ➤ शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोधने

सम् 📚 ➤ धातु या कृदन्त (क) के साथ मिलकर , साथ साथ- यथा संगम, संभाषण, संधा, संयुज् आदि में शब्दों से पूर्व उपसर्ग के रुप में लगकर इसका निम्नांकित अर्थ हैं (ख) कभी कभी यह धातु के अर्थ को प्रकट कर देता हैं, और इसका अर्थ होता हैं

बर 📚 ➤ वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर' उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of Bala-rāma (= बल), L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दा 📚सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤
सम् 📚दे॰ 'सं'🟠🔵🟣🟢🟤
बर 📚वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दिसंबरसम् + बरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दि: दै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬