🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:16:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दीनः

अर्थ: गरीब, दरिद्र

संस्कृत: क्षये · पर्याय: निःस्व, दुर्विध, दरिद्र, दुर्गत

अंग्रेज़ी: to perish,to decay, to deteriorate

व्युत्पत्ति: दी + क्त, तस्य नः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दी + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादीनःदीनौदीनाः
द्वितीयादीनम्दीनौदीनान्
तृतीयादीनेनदीनाभ्याम्दीनैः
चतुर्थीदीनायदीनाभ्याम्दीनेभ्यः
पञ्चमीदीनात् / दीनाद्दीनाभ्याम्दीनेभ्यः
षष्ठीदीनस्यदीनयोःदीनानाम्
सप्तमीदीनेदीनयोःदीनेषु
सम्बोधनहे दीनहे दीनौहे दीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दी (दिवादिगण) · अर्थ: ह्रास होना, झरना, नाश होना (क्षये)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदीयतेदीयेतेदीयन्ते
मध्यमदीयसेदीयेथेदीयध्वे
उत्तमदीयेदीयावहेदीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): दीयते · लिट् (आत्मने.): दिदीये · लुट् (आत्मने.): दाता · लृट् (आत्मने.): दास्यते · लोट् (आत्मने.): दीयताम् · लङ् (आत्मने.): अदीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): दीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अदास्त · लृङ् (आत्मने.): अदास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दीनः · क्तवतु: दीनवान् · शानच्: दीयमानः · क्त्वा: दीत्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · क्तिन्: दीति · क्वसु: दिदीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दीन
दीन
dīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीन १ वि॰ [सं॰]
१. दरिद्र । गरीव । जिसकी दशा हीन हो । उ॰— दानी हौ सब जगत के तुम एकै मंदार । दारन दुख दुखियान के अभिमत फल दातार । अभिमत फल दातार देवगन सेवैं हित सों । सकल संपदा सोह छोह किन राखत चित सों । बरनै दीनदयाल छाँह तव सुखद बखानी । तोहि सेइ जो दीन रहै तौ तू कस दानी?— दीनदयाल (शब्द॰) ।
२. दुःखित । संतप्त । कातर । उ॰— आश्रम देख जानकी हीना । भए विकल जस प्राकृत दीना । — तुलसी (शब्द॰) । यौ॰— दीनदयाल । दीनबंधु । दीनानाथ ।
३. उदास । खिन्न । जिसमें किसी प्रकार का उत्साह या प्रसन्नता न हो । जिसका मन मरा हुआ हो । उ॰— (क) नवम सरल सब सन छल हीना । मम भरोस हिय हरष न दीना ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) ऐसेई दीन मलीन हुती मन मेरो भयो अब तो अति आरत ।— रसकुसुमाकर (शब्द॰) ।
४. दुःख या भय से अधीनता प्रकट करनेवाला । नम्र । विनीत । उ॰— दीन वचन सुनि प्रभु मन भावा । भुज बिसाल गहि हृदय लगावा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
दीन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] तगर का फूल ।
दीन ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰] मत । मजहब । धर्मविश्वास । यौ॰— दीन ए इलाही, दीने इलाही = सम्राट् अकबर द्वारा चलाया हुआ एक पंथ जिसमें हिंदू धर्म तथा अन्य धर्मों की बातों का मिश्रण था । दीनदार । दीन दुखिया = निर्धन । विपन्न । दीन दुनिया = लोक परलोक । दीनदुनी ।
दीन ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दिन] दे॰ दिन । उ॰— गेल दीन पुनु पलटि न आव ।— विद्यापति, पृ॰ ३०२ ।
दीन दुनिया संज्ञा पुं॰ स्त्री॰ [अ॰ दीन + फा॰ दुन्या] धर्म और संसार । उ॰— पलटू दुनिया दीन मैं उनसे बड़ा न कोइ । साहिब वही फकीर है जो कोइ पहुँचा होइ ।— पलटू॰, भा॰ १, पृ॰ ४ । मुहा॰— दीन दुनिया से बेखबर होना = न धर्म की परवाह करना और न समाज की । बेहोश होना । उ॰— आजादपाशा तमाम शब गशी के आलम में रहे, दीन दुनिया से बेखवर ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ १०६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीन mfn. (fr. √ 3. दी?) scarce, scanty, RV.
depressed, afflicted, timid, sad
miserable, wretched, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
दीन n. distress, wretchedness, Hariv.; Pañc.
Tabernaemontana Coronaria, L.
दीन mfn. See under √ 3. दी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (480,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीन a. [दी-क्त तस्प न] 1 Poor, indigent. --2 Distressed, ruined, afflicted, miserable, wretched. --3 Sorry, dejected, melancholy, sad; सा विरहे तव दीना Gīt. 4. --4 Timid, frightened. --5 Mean, piteous; Bh. 2. 51. --नः A poor person, one in distress or misery; दीनानां कल्पवृक्षः Mk. 1. 48; दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य R. 2. 25. --नं Distress, wretchedness. --ना The female of a mouse or shrew. --Comp. --दयालु, --वत्सल a. kind to the poor. --बंधुः a friend of the poor. --लोचनः a cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0567-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीन त्रि० दी--क्त तस्य नः । १ दुःखिते अमरः । २ भीते च । ३ तगरपुष्पे न० ४ मूषिकायां स्त्री मेदि० । “यद्वासुदेवे- नादीनमनादीनवमीरितम् माघः । “दिनानि दीनो- द्धरणोचितस्य” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3604,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीनं, क्ली, (दीयते स्म इति । दी + क्तः । ततः निष्ठा- तस्य नः ।) तगरपुष्पम् । इति राजनिर्घण्टः । (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “कालानुसारिवा वक्रं तगरं कुटिलं शठम् । महोरगं नतं जिह्मं दीनं तगरपादिकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
दीनः, त्रि, (दीयते स्मेति । ओ दीङ् क्षये + “गत्यर्थाकर्म्मकेति ।” ३ । ४ । ७२ । इति कर्त्तरि क्तः । “ओदितश्च ।” ७ । २ । ४५ । इति निष्ठा- तस्य नः । यद्वा, दी + “इण्षिञ्जिदीङुष्य- विभ्यो नक् ।” उणां । ३ । २ । इति नक् ।) दरिद्रः । इत्यमरः । ३ । १ । ४९ ॥ (यथा, मनौ । ९ । २३८ । “चरेयुः पृथिवीं दीनाः सर्व्वधर्म्मवहिष्कृताः ॥”) भीतः । इति मेदिनी । ने, २१ ॥ (दुःखितः । यथा, रघुः । २ । २५ । “सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-717-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीन" आता है (34)
विचार तें उपजै ज्ञान प्रंकास । र्ज्यौ अरनी संघरन तें प्रगटै गु हुतास ।—दीन, …अकिंचन जिसके पास कुछ न हो । निर्धन । धनहीन । दीन । कंगाल । दरिद्र । गरीब । मु…अपाश्रय बेसहारा । निराधार । आक्श्रयहीन । निरवलंब असहाय । दीनअनाश्रय निराश्रय । बेसहारा । निरवलंब अनाथ । दीनप्रतिक्रुष्ट दीन । दया करने योग्यसकृपण दीन । दुखियाअछोप पु वि॰ आच्छादनरहित । नंगा । नीच । तुच्छ । दीनआजिज दीन । विनीतगरीब नम्र । दीन । हीनबेनवा दरिद्र । दीन । कंगालवराकी दीन । भाग्यहीन । दुःखिनीदयावना पु वि॰ पुं॰ दया को योग्य । दया का पात्र । दीनबेचारा जो दीन और निस्सहाय हो । जिसका कोई साथी या अवलंब न हो । गरीब । दीनमिसकीन जिसमें कुछ भी सामर्थ्य या बल न हो । बेचारा । दीनमिस्कीन दीन । बेचाराहेचमर्द दीन । दुखी । (आदमी)निष्कंचन पु वि॰ अकिंचन । दीन । दरिद्रमूक जिसके मुँह से अलग वर्ण न निकल सक्ते हों । गूँगा । अवाक्अनाथ नाथहीन । प्रभुहीन । विना मालिक काक्षित नष्ट । ध्वस्तखिदिर चंद्रमा । हिमांशूप्रणत बहुत झुका हुआप्रपन्न प्राप्ततपस्वी वह जो तप करता हो । तपस्या करनेवालाप्रयंत पु ^१ अव्य॰ दे॰ 'पर्यत'शरअ वह सीधा रास्ता जो ईश्वर ने भक्तों के लिये बतलाया होबेकस निःसहाय । निराश्रयउफतदा परती पड़ा हुआ (खेत)मसकीन पु † वि॰खाकसार विनीत । विनम्रदुहेला दुःखदायी । दुःसाध्य । कठिनबापुरा तुच्छ । जिनकी कोई गिनती न होबेजबान जिसमें बातचीत करने की शक्ति न हो । जो बोलकर अपने मन के भाव प्रकट न कर …तुचष्पदा चौपैया छंद, जिसका प्रत्येक चरण ३० मात्राओं का होता है जैसे,—भे प्रगट क…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दीनःदीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दी + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दीनः 📚 ➤ गरीब, दरिद्र
संस्कृत: क्षये · पर्याय: निःस्व, दुर्विध, दरिद्र, दुर्गत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दीन 📚दरिद्र । गरीव । जिसकी दशा हीन हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दीन
निर्धन (३.१.४९) — निःस्व, दुर्विध, दरिद्र, दुर्गत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दीनः: दी + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें