🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:23:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दीप्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दीप्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दीप्तः

अर्थ: जलाया हुआ, प्रज्वलित, सुलगाया हुआ

व्युत्पत्ति: / दीप् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दीप्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दीप्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादीप्तःदीप्तौदीप्ताः
द्वितीयादीप्तम्दीप्तौदीप्तान्
तृतीयादीप्तेनदीप्ताभ्याम्दीप्तैः
चतुर्थीदीप्तायदीप्ताभ्याम्दीप्तेभ्यः
पञ्चमीदीप्तात् / दीप्ताद्दीप्ताभ्याम्दीप्तेभ्यः
षष्ठीदीप्तस्यदीप्तयोःदीप्तानाम्
सप्तमीदीप्तेदीप्तयोःदीप्तेषु
सम्बोधनहे दीप्तहे दीप्तौहे दीप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दीप्त
दीप्त
dīpta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीप्त १ वि॰ [सं॰]
१. प्रज्वलित । जलता हुआ ।
२. प्रकाशित । जगमगाता हुआ । चमकता हुआ ।
दीप्त २ संज्ञा पुं॰
१. स्वर्ण । सोना ।
२. हींग ।
३. नीबू ।
४. सिंह ।
५. सुश्रुत के अनुसार नाक का एक रोग जिसमें नाक से भाप की तरह गरम गरम हवा निकलती है और नयुनों में जलन होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीप्त mfn. blazing, flaming, hot, shining, bright, brilliant, splendid, MuṇḍUp. ii, 1, 1; MBh.; R. &c.
excited, agitated (क्रोध-, MBh. v, 7207)
(in augury) exposed to the sun (also आदित्य-, MBh. iii, 15669)
being on the wrong side, inauspicious (opp. to शान्त), Hariv.; Suśr.; VarBṛS.
clear, shrill (? applied to the inauspicious voice of an animal and opp. to पूर्ण), VarBṛS. lxxxviii, 11
xci, 1; Suśr.
दीप्त m. a lion (from his bright colour), L.
the citron tree, L.
inflammation of the nose, Suśr.
(आ), Methonica Superba, L.
Cardiospermum Halicacabum, L.
= सातला, L.
red arsenic, L.
(in music) a partic. tone
a partic. Śakti, Hcat. i, 5
दीप्त n. Asa Foetida, L.
gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीप्त p. p. [दीप् क्त] 1 Lighted, inflamed, kindled. --2 Glowing, hot, flashing, radiant. --3 Illuminated. --4 Excited, stimulated. --5 Luminous, bright. --6 Heated by the sun, exposed to sunshine. --7 Inauspicious (in general). --प्तः 1 A lion. --2 The citron tree. --3 Inflammation of the nose. --प्तं Gold. --Comp. --अंशुः the sun. --अक्षः a cat. --अग्नि a. kindled (as fire). --(ग्निः) {1} blazing fire. {2} N. of अगस्त्य. --अंगः a peacock. --आत्मन् a. having a fiery nature. --उपलः {1} the sunstone. {2} a crystalline lens. --किरणः the sun. --कीर्तिः, --वर्णः, --शंक्तिः epithets of Kārtikeya. --जिह्वा a vixen; (used figuratively for an ill-tempered, quarrelsome woman). --तपस् a. [] of glowing piety, fervent in devotion. --पिंगलः a lion. --मूर्तिः Viṣṇu. --रसः an earth-worm. --लोचनः a cat. --लोहं brass, bell-metal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीप्त त्रि० दीप--क्त । १ प्रकाशान्विते २ समुज्वलिते च मेदि० । “समिद्धशरणा दीप्ता देहे लङ्का मतेश्वरा” भट्टिः । ३ स्वर्णे ४ हिङ्गुनि च न० राजनि० । ५ निम्बूके पु० ६ सिंहे पुंस्त्री० राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ७ ज्योतिष्मत्यां (शा- तला) स्त्री रत्नमाला ८ लाङ्गलिवृक्षे स्त्री टाप् । “शुण्ठी पादमिता कणार्णवमिता दीप्तायमान्योःक्रमात्” वैद्यकम् । १० नामारोगभेदे पु० “नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तो- र्व्याधिन्तु तं दीप्तमुदाहरन्ति” सुश्रुतः नासारोगभेदोक्तौ । “दोप्ते रोगे पैत्तिकं संविधानं कुर्य्यात् सर्वं स्वादु यच्छी- [] तलञ्च” सुश्रुतः स्वार्थे क । दीप्तक स्वर्णे न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3608-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीप्तं, क्ली, (दीपी दीप्तौ + क्तः । “श्वीदितो निष्ठायाम् ।” ७ । २ । १४ । इति नेट् ।) स्वर्णम् । हिङ्गु । इति राजनिर्घण्टः ॥ (स्वर्ण- शब्दे हिङ्गुशब्दे च विवृतिरस्य ज्ञेया ॥)
दीप्तः, पुं, (दीप + क्तः ।) निम्बुकः । सिंहः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (नासागतरोगविशेषः । यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे २२ अध्याये । “घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः । नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तो- र्व्याधिस्तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ॥” अस्य प्रतिषेधमाह तत्रैव २३ अध्याये । “दीप्ते रोगे पैत्तिकं संविधानं कुर्य्यात् सर्व्वं स्वादु यच्छीतलञ्च ॥”)
दीप्तः, त्रि, (दीप + क्तः ।) निर्भासितः । दग्धः । ज्वलितः । इति मेदिनी । ते, २५ ॥ (यथा, हरिवंशे । १६८ । ३ । “ततः शकुनयो दीप्ता मृगाश्च क्रूरभाषिणः । दीप्तायां दिशि भाषन्तो भयमावेदयन्ति मे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-720-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीप्त" आता है (27)
शोभन शोभायुक्त । दीप्त । सुंदर । सजीलाभांत दीप्त । ज्योतित । प्रकाशयुक्तस्फुरत् चमकता हुआ । दीप्त । प्रकाशित । यौ॰—स्फुरदुल्का=दीप्त एवं कंपित उल्कापि…राजमान दीप्त । चमकता हुआ । शोभितविभासित प्रकाशित । दीप्त । चमकता हुआउदोत पु, उदोति पु संज्ञा पुं॰ प्रकाश । दीप्तिलसुप चमकदार । दीप्त । चमकीलाजलाली प्रकाशित । दीप्त । आतंकयुक्तमुनीर दीप्त । प्रकाशमान । चमकदारज्वलंत जलता हुआ । प्रकाशमान् । दीप्त । देदीप्यमान्मुनौविर उज्वल । प्रकाशमान । दीप्तप्रोज्ज्वल दीप्त । ज्योतिर्मय । प्रगट । स्पष्टसित श्वेत । सफेद । उजला । शुक्लइद्ध प्रकाशित । ज्योतितस्निग्ध जिसमें स्नेह या तेल लगा हो । अथवा वर्तमान होउद्दीप्त जगाया हुआस्फुरित जिसमें स्फुरण होप्रधूपित तप्त । तपाया हुआप्रज्वलित जलता हुआ । धधकता हुआ । दहकता हुआसजल जल से युक्त या पूर्ण । जिसमें पानी होविराट् ब्रह्मा का वह स्थूल स्वरूप जिसके अंदर अखिल विश्व है अर्थात् सपूर्ण विश…भामी क्रुद्ध । नाराजसुवर्णाभ शंखपद के एक पुत्र का नामसुवर्णपुष्पित स्वर्ण से परिपूर्ण । सोने से भर- पूरघृणी घृणा करनेवालाओजस्वी शक्तिमान् । तेजवान् । प्रभावशालीओजस्वान् शक्तिशाली । ताकतवर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दीप्तःदीप्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दीप्तः 📚 ➤ जलाया हुआ, प्रज्वलित, सुलगाया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दीप्त 📚प्रज्वलित । जलता हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬