🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:33:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुःषम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुः+षम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुः

अर्थ: काटना, कतराना

संस्कृत: लवने

अंग्रेज़ी: to cut

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. अव्ययम्
  3. दो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. दा धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. दा धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दा (अदादिगण) · अर्थ: काटना, कतराना (लवने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदात् / अदाद्अदाताम्अदान् / अदुः
मध्यमअदाःअदातम्अदात
उत्तमअदाम्अदावअदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दाति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दातात् · लङ्: अदात् · विधिलिङ्: दायात् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दान् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

षम

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द
द
da
ⓘ "द्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द संस्कृत या हिंदी वर्णमाला में अठारहवाँ व्यंजन जो तवर्ग का तीसरा वर्ण है । इसका उच्चारण स्थान दंतमूल है; दंतमूल में जिह्वा के अगले भाग के स्पर्श से इसका उच्चारण होता है । यह अल्पप्राण है और इसमें संवार, नाद और घोष नामक बाह्य प्रयत्न हैं ।
द १ वि॰ [सं॰]
१. उत्पन्न करनेवाला ।
२. देनेवाला । दाता । विशेष—इस अर्थ में इसका व्यवहार स्वतंत्र रूप से नहीं होता ; बल्कि किसी शब्द के अंत में जोड़ने से होता है । जैसे, सुखद (सुख देनेवाला), जलद (जल देनेवाला, बादल) आदि ।
द २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पर्वत । पहाड़ ।
२. दान ।
३. दाता ।
द ३ संज्ञा स्त्री॰
१. भार्या । कलत्र । स्त्री ।
२. रक्षा ।
३. खंडन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द the 3rd and soft letter of the 4th or dental class.
2. द mf(आ)n. (√ 1. दा) ifc. (Pāṇ. iii, 2, 3) giving, granting, offering, effecting, producing (e.g. अभीष्ट-, ‘giving any desired object’, Pañcat. ii, 50; गज-वाजि-वृद्धि-, ‘promoting the welfare of elephants and horses’, VarBṛS. xviii, 5), Mn.; MBh. &c. (cf. अग्नि-; अ-दोम-द; अन्न-, अर्थ-, गर्भ-, जन्म- &c.)
द m. n. a gift, L.
3. द mfn. (√ दो) ifc. See अनल-, 2. जीव-
द m. n. the act of cutting off, L.
4. द mfn. (√ 4. द-) ifc. See ऋश्य-द.
5. द = दत् cf. अ-पन्न-, पन्न-
षो-ड.
6. द m. a mountain, L.
द n. a wife (derived fr. दम्-पती), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द a. (At the end of comp.) Giving, granting, producing, causing, cutting off, destroying, removing; as धनद, अन्नद, गरद, तोयद, अनलद &c. --दः 1 A gift, donation. --2 A mountain. --दं A wife. --दा 1 Heat. --2 Repentance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द दकारः तवर्गीयतृतीयवर्णः व्यञ्जनवर्णभेदः अस्यो- च्चारणस्थानं दन्तमूलम् । दन्तमूलेन सह जिह्वा- ग्रेण स्पर्शनादस्य उच्चार्य्यत्वात् स्पर्शवर्णता । अस्यो- च्चारणे याह्यभयत्नाः संवारनादघोषा अल्पप्राणश्च । तस्य वाघकशब्दा वर्णाभिधानोक्ता यवा । “दोऽद्रीशोधातकि र्धाता दाता त्रासः कलत्रकम् । दीनं ज्ञानञ्च दानञ्च भक्तिरावहनी धरा । सुषुम्णा योगिनी सद्यःकुन्तलो वामगुल्फकः । कात्यायनी शिवा दुर्गाऽनङ्गनामा त्रिकण्टकी । स्वस्तिकः कुटिलारूपः कृष्णः श्यामा जितेन्द्रियः । धर्मकृद्वामदेवश्च भ्रमरेहः सुचञ्चला । हरिद्रापुरवेदी च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः” श्रस्याधिष्ठातृदेवता ध्यानादि यथा “ध्यानमस्य दकारस्य वक्ष्यते शृणु पार्वति! । चतुर्भुजा पीतवस्त्रां नवयौवनसंश्रिताम । अनेकरत्न- घटितहारनुपूरशोभिताम् एवं ध्यात्व दकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् । त्रिशक्तिसहितं देवि! त्रिवि- न्दुसहितं तथा । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं दकारं प्रणमा- न्थहम्” वर्णोद्धारतन्त्रम् । अस्य स्वरूपं यथा “दकारं शृणु चार्वहि! बतुर्वर्गप्रदायकम् । पञ्चदवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं देवि! त्रिविन्दु सहितं यदा । व्यात्मादितत्त्रसंयक्तं स्वयं परमकुण्डली । रक्तविद्युल्लताकार टकरि हृदि भावयेत्” कामधेनुमन्त्रम् । ताव्यादौ अस्व प्रयोगे सौख्यं फलम् । दोघः सौख्यं मुदं नः” वृत्त० र० टी० उक्तेः । मावृकान्वासेऽस्य वामगुल्फे न्यास्यः ।
द पु० दैप्--शुद्धो दा--दाने टो--खण्डने वा क दद--दाने बा० ड वा । १ पर्वते २ दत्ते ३ दातरि च मेदि० । ४ कलत्रे न० एकाक्षरकोषः । दो--खण्डने सम्प० भावे क्विप् । ५ खण्डने ६ रक्षणे च स्त्री मेदि० । “दाददोदुद्ददुद्दादीदादादोदूददीददोः । दुद्दादं दददे दुद्दे- ददाददददोऽददः” माघः अस्य मल्लिनाथवाख्यायामर्थ विशेषा बोध्याः । “स्मरशापावधिदां सरस्वतीम्” कुमा० “करिणां मुदे सनलदा नलदाः” किरा० । “स्यादस्या- नलदं विना न दलने तापस्य कोऽपि क्षमः” “दे! वःपतिर्विदुवि नैषधराजगत्याः” नैषधम् । हे विदुषिदे विद्वज्जने दात्रि! वो वरुणः इति वरुणपक्षे च्छेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3404,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द, दकारः । स व्यञ्जनाष्टादशवर्णः तवर्गतृतीय- वर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याक- रणम् ॥ (यथा, शिक्षायाम् । १७ । “स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥”) अस्य स्वरूपं यथा, -- “दकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ॥ त्रिशक्तिसहितं देवि ! त्रिविन्दुसहितं सदा । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं स्वयं परमकुण्डली ॥ रक्तविद्युल्लताकारं दकारं हृदि भावय ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ [] अस्य ध्यानादि यथा, -- “ध्यानमस्य दकारस्य वक्ष्यते शृणु पार्व्वति ! । चतुर्भुजां पीतवस्त्रां नवयौवनसंस्थिताम् ॥ अनेकरत्नघटितहारनूपुरशोभिताम् । एवं ध्यात्वा दकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य नामानि यथा, नानातन्त्रशास्त्रे । “दोऽद्रीशो धातकिर्धाता दाता दलं कलत्रकम् । दीनं ज्ञानञ्च दानञ्च भक्तिराहवनी धरा ॥ सुषुम्ना योगिनी सद्यः कुण्डलो वामगुल्फकः । कात्यायनी शिवा दुर्गा लङ्घना ना त्रिकण्डकी ॥ स्वस्तिकः कुटिलारूपः कृष्णश्चोमा जितेन्द्रियः । धर्म्महृद्वामदेवश्च भ्रमा बहुसुचञ्चला ॥ हरिद्रापुरमत्रौ च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः ॥”
दं, क्ली, (ददाति आनन्दमिति । दा + बाहुल- कात् कः ।) भार्य्य । इत्येकाक्षरकोषः ॥
दः, पुं, (दै प शुद्धौ वा दा दाने + बाहुलकात् कः ।) अचलः । दत्तः । दाता । इति मेदिनी दे, १ ॥ (दो च्छेदे + डः ।) खण्डनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । १९ । ११४ । “दाददोदुद्ददुद्दादी दादादोदूददी ददोः । दुद्दादं दददे दुद्दे ददादद ददोऽददः ॥” “दद्यते इति दादोदानम् । दददाने कर्म्मणि घञ् । दादं ददातीति दाददो दानप्रदः ।” इत्यादौ मल्लिनाथकृतटीकायामर्थविशेषा बोद्धव्याः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-669-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुःदा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | दो धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
षमउमा-कोश षम: वैकल्ये अद० चु० उभ० अक० सेट् । समयति गे अससमत् त । सिषमयिषति 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुः 📚 ➤ काटना, कतराना
संस्कृत: लवने

षम 📚 ➤ वैकल्ये अद० चु० उभ० अक० सेट् । समयति गे अससमत् त । सिषमयिषति उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
षम 📚वैकल्ये अद० चु० उभ० अक० सेट् । समयति गे अससमत् त । सिषमयिषति🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें