🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:12:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुतम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुतम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुतम्

अर्थ: जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: pained, afflicted, Śiś. vi, 59.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दुत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दु + क्त
  2. दुत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दु + क्त
  3. दुत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दु + क्त
  4. दुत् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दुत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुतःदुतौदुताः
द्वितीयादुतम्दुतौदुतान्
तृतीयादुतेनदुताभ्याम्दुतैः
चतुर्थीदुतायदुताभ्याम्दुतेभ्यः
पञ्चमीदुतात् / दुताद्दुताभ्याम्दुतेभ्यः
षष्ठीदुतस्यदुतयोःदुतानाम्
सप्तमीदुतेदुतयोःदुतेषु
सम्बोधनहे दुतहे दुतौहे दुताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दु (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदवतिदवतःदवन्ति
मध्यमदवसिदवथःदवथ
उत्तमदवामिदवावःदवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दवति · लिट्: दुदाव · लुट्: दोता · लृट्: दोष्यति · लोट्: दवतात् · लङ्: अदवत् · विधिलिङ्: दवेत् · आशीर्लिङ्: दूयात् · लुङ्: अदौषीत् · लृङ्: अदोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दवन · ण्वुल्: दावकः · तृच्: दोता · यत्: दव्यः · ण्यत्: दाव्यः · तव्य: दोतव्यः · अनीयर्: दवनीयः · क्त: दुतः · क्तवतु: दुतवान् · शतृ: दवन् · स्य-शतृ: दोष्यन् · क्त्वा: दुत्वा · ल्यप्: प्रदुत्य · तुमुन्: दोतुम् · णमुल्: दावम् · क्तिन्: दुति · क्वसु: दुदुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुत
दुत
duta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुत १ अव्य॰ [अनु॰]
१. एक शब्द जो तिरस्कारपूर्वक हटाने के समय बोला जाता है । दूर हो ।
२. एक शब्द जो उस मनुष्य के प्रति बोला जाता है जो कोई मूर्खता की या अनुचित बात कहता अथवा करता है । घृणा या तिरस्कारसूचक शब्द । विशेष—कभी कभी लोग बच्चों को प्यार से भी दुत कह देते हैं ।
दुत पु † २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ द्युति] द्युति । ज्योति । प्रकाश । उ॰— पै संज्ञा कीरत मुख पीताँ वारज अथध मूल दुत वीस ।— रघु॰ रू॰, पृ॰ २४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुत mfn. pained, afflicted, Śiś. vi, 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (483,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुत त्रि० दु उपतापे क्त । पीडिते “मृदुतया दुतया” माघः । दुगतौ इत्यस्य तु “दुग्वीर्धश्च” पा० नत्वे दीर्घश्च दून इत्येव सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3624,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुतम्दुत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दु + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दुत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दु + क्त | दुत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दु + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुतम् 📚 ➤ जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुत 📚एक शब्द जो तिरस्कारपूर्वक हटाने के समय बोला जाता है । दूर हो🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दुतम्: दु + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें