🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:15:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

देयम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

देयम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

देयम्

अर्थ: दिये जाने के लिए, उपहृत किये जाने के लिए

व्युत्पत्ति: दा +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. देय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. देय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. देय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — देय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादेयःदेयौदेयाः
द्वितीयादेयम्देयौदेयान्
तृतीयादेयेनदेयाभ्याम्देयैः
चतुर्थीदेयायदेयाभ्याम्देयेभ्यः
पञ्चमीदेयात् / देयाद्देयाभ्याम्देयेभ्यः
षष्ठीदेयस्यदेययोःदेयानाम्
सप्तमीदेयेदेययोःदेयेषु
सम्बोधनहे देयहे देयौहे देयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — देय
देय
deya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देय वि॰ [सं॰] देने योग्य । दान योग्य । दातव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देय mfn. (√ 1. दा) to be given or presented or granted or shown
fit or proper for a gift, AV.; TS.; Mn.; MBh. &c.
to be or being given in matrimony (cf. ब्रह्म-)
to be delivered or handed over, Mn. viii, 185
to be ceded (road), Mn. ii, 138
to be returned, Vikr. iv, 33
to be paid (as a debt, wages, taxes &c.), Mn.; Yājñ.
to be laid or set to (as fire), MBh.; Bhpr.
देय n. giving, gift (cf. अ-, बल-, मघ-, राधो-, वसु-, वैर-)
tax, tribute, MBh. xii, 3308
water (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (492,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देय a. [दा कर्मणि यत्] 1 To be given, offered or presented; R. 3. 16. --2 Fit to be given, proper for a gift. --3 To be returned or restored; विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते V. 4. 17; Ms. 8. 139, 185. --4 To be shown. --5 To be given in marriage. --6 To be paid (as a debt &c.). --7 To be placed, put, applied, laid, &c.; see दा above. --यं A gift, donation.
देय See under दा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0562-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देय त्रि० दा--कर्मणि यत् । १ दातव्ये “स्वंकटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते । नान्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस्मै प्रातश्रुतम् [] याज्ञ० वचनोक्तनिषिद्धभिन्ने २ दानार्हे दत्ताप्रदानिक- शब्दे ३४५५ । ५६ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3675-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देयं, त्रि, (दा + “अचो यत् ।” ३ । १ । ९७ । इति यत् । “ईद्यति ।” ६ । ४ । ६५ । इति [] ईत् ।) दातव्यम् । दानीयम् । इति व्याकरणम् ॥ यथा, हितोपदेशे । १ । ३६ । “उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- र्दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-741-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
देयम्देय (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दा + यत्)
अन्य सम्भावना: देय (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | देय (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

देयम् 📚 ➤ दिये जाने के लिए, उपहृत किये जाने के लिए

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
देय 📚देने योग्य । दान योग्य । दातव्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • देयम्: दा + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें