🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दा+उक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दा

अर्थ: शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शोधने

अंग्रेज़ी: to purify,to cleanse

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  2. दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच्
  3. दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादादेदाः
द्वितीयादाम्देदाः
तृतीयादयादाभ्याम्दाभिः
चतुर्थीदायैदाभ्याम्दाभ्यः
पञ्चमीदायाःदाभ्याम्दाभ्यः
षष्ठीदायाःदयोःदानाम्
सप्तमीदायाम्दयोःदासु
सम्बोधनहे देहे देहे दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दै (भ्वादिगण) · अर्थ: शुद्ध करना (शोधने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदायतिदायतःदायन्ति
मध्यमदायसिदायथःदायथ
उत्तमदायामिदायावःदायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दायति · लिट्: ददौ · लुट्: दाता · लृट्: दास्यति · लोट्: दायतात् · लङ्: अदायत् · विधिलिङ्: दायेत् · आशीर्लिङ्: दायात् · लुङ्: अदासीत् · लृङ्: अदास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दान · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दाता · यत्: देयः · तव्य: दातव्यः · अनीयर्: दानीयः · क्त: दातः · क्तवतु: दातवान् · शतृ: दायन् · स्य-शतृ: दास्यन् · क्त्वा: दात्वा · ल्यप्: प्रदाय · तुमुन्: दातुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: दाति · क्वसु: ददिवान्

उक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: g. चादि, Pāṇ. i, 4, 57.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दा
दा
dā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दा १ संज्ञा पुं॰ [अनु॰] सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि ।
दा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रक्षा । बचाव ।
२. शोधन ।
३. दान ।
४. छेद । छेदन ।
५. उपताप । ताप [को॰] ।
दा ३ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] देनेवाली । दातृ । (समासांत में प्रयुक्त) ।
दा † ४ प्रत्य॰ [पंजाबी] संबंधवाचक प्रत्यय । का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दा f. id., L.
दा f. id., L.
दा f. heat, pain, L.
1. दा cl. 3. ददाति (pl. ˚दति, RV. &c.; Ā. दत्ते, Pañcat. i, 4, 19/20 12, 7; Subh.; 1. sg. दद्मि, MBh. xii; Hariv.; R. i f.; Impv. ददातु, pl. ˚दतु; 2. sg. दद्धि, RV. i f.; iv, vi, viii, x; देहि [Pāṇ. vi, 4, 119] RV. iii f., viii, x; AV. v, xviii f. &c. ; 2. pl. ददात, RV. vii, 57, 6, ˚तन, x, 36, 10, दत्त, 51, 8; VS.; AV. &c.; 2. du. ˚त्तम्, RV. i, 34, 6; AV. &c.; Pot. दद्यात्, AV. &c.; impf. अददात्; pl. अददुर्, RV. vi, x; AV. v, 18, 1; 2. du. अदत्तम्, RV. &c.; 2. pl. ˚त्तन, i, 139, 7, अददात, x, 64, 12; Subj. ददत्, ii, v, vii f., x, ˚दस्, vii f. ˚दन्, AV. vi, 24, 1 p. m. nom. sg. ददत्, pl. ˚तस्, RV. &c.; p. Ā. ददान, v, 33, 9; ˚न, i, 148, 2; v, 2, 3; sg. ददति, ii, 35, 10; MBh. iii, 13422; pl. ˚दन्ति, xii f.; Impv. ˚द, ix; MārkP.; ˚दत, Siṃhās.; Pot. ˚देत्, Parāś. vi, 19; impf. अददत्, AV. xii, 4, 23; MBh.; R.; Ā. sg. ददते, RV. i, 24, 7; AV. x, 8, 36; pl. ˚दन्ते, 35; VS. viii, 31; Impv. sg. ˚दताम्, RV. iii, 53, 17; ˚दस्व, MBh.; Hariv. &c.; impf. pl. अददन्त, RV. vii, 33, 11; AV. xiv; p. ददमान, RV. i, 41, 9; iv, 26, 6; aor. अदात् [Pāṇ. ii, 4, 77], दात्, अदुर्, दुर् &c.; Subj. 2. du. दासथस्, RV. viii, 40, 1 [cf. Naigh. ii, 30]; Pot. 1. pl. देष्म, VS. ii, 32; pf. ददौ, ˚दुर्, ˚दथुर्, ˚दतुर्, ˚द, RV. &c.; Pass. ˚दे, iv, 34 & 37; AV. x, 2, 16; दददे, ˚दाते, ˚दिरे, Pāṇ. vi, 4, 126, Kāś.; p. gen. ददुषस्, RV. i, viii, ˚षाम्, vi; nom. ˚द्वान्, x, 132, 3; ˚दावान्, AV. v, 11, 1; acc. ˚दिवांसम्, ix, 5, 10 [cf. Vop. xxvi, 133]; fut. p. दास्यत्, AV. vi, 71, 3; Ā. ˚स्यते, ˚स्यन्ते, 1. sg. ˚स्ये, MBh.; Hariv.; R.; MārkP.; Prec. देयात्, Pāṇ. vi, 4, 67; inf. दावने, RV.; दातोस्, vii, 4, 6; ˚तवे, vii-ix; AV. iii, 20, 5; दातवै [Pāṇ. vi, 1, 200; Siddh.] RV. iv, 21, 9; ˚तुम्, v; AV. &c.: ind.p. दत्त्वाय [Pāṇ. vii, 1, 47, Kāś.] RV. x, 85, 33; ˚त्त्वा, AV. &c.; -दाय [Pāṇ. vi, 4, 69] RV. &c.: Pass. दीयते [Pāṇ. vi, 4, 62]; p. ˚यमान, AV. ix; aor. अदायि, Pāṇ. vii, 3, 33, Kāś.; Prec. दासीष्ट, दायिष्˚, vi, 4, 62) cl. 1. दाति (RV. iv-vii; Impv. ˚तु, 15, 11; cf. Pāṇ. vi, 1, 8, Vārtt. 3, Pat.; ii, 4, 76, Kāś.) to give, bestow, grant, yield, impart, present, offer to (dat., in later language also gen. or loc.), RV. &c.; to give (a daughter, कन्याम्) in marriage, Mn. v, ix; Yājñ.; MBh. &c.; to hand over, Mn. viii, 186 & 234; (with हस्ते), Kathās.; to give back, 222 f.; MBh. iii; Pañcat.; VP.; Kathās. lxxiv; to pay (दण्डम्, ‘a fine’, Mn. viii f.; ऋणम्, ‘a debt’, viii; Yājñ. ii, 45); to give up, cede (आसनम्, ‘one's seat’), Mn. iv, 54; (पन्थानम् or मार्गम्, ‘to give up the road, allow to pass’), viii, 275 & R. v, 94, 8; to sell (with instr. of the price), i; Nal. xiv, 21; VarBṛS. xlii, 11; to sacrifice (आत्मानम्, ‘one's self’, Kathās. xxii, 227; आत्˚ खेदाय, ‘to give one's self up to grief’, v, 57); to offer (an oblation &c.), Mn.; Yājñ.; R. &c.; to communicate, teach, utter (blessings, आशिषस्, Śak.; MārkP.), give (answer, प्रति-वचस्, ˚चनम्, प्रत्य्-उत्तरम्, Nal.; Śak. &c.), speak (सत्यं वचस्, the truth, Yājñ. ii, 200; वचम्, to address a speech to [dat.] Śak. vi, 5); to permit, allow (with inf.), MBh. i; Śak. vi, 22; to permit sexual intercourse, ŚBr. xiv, 9, 4, 7; to place, put, apply (in med.), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.; to add, Pañcat. ii, 6, 5; Sūryas.; VarBṛS.; Laghuj.; with वरम्, ‘to grant a boon’, ŚBr. xi; KātyŚr.; MBh. &c.; शोहम्, ‘to cause grief’, xiii; R. ii; अवकाशम्, ‘to give room or space, allow to enter’, Yājñ. ii, 276; Mṛcch.; Ragh. &c.; प्राणान् or जीवितम्, ‘to spare any one's life’, MBh.; Kathās. xviii, 275; तलम् or ˚लान्, to slap with the palms of the hands, MBh. iii, ix; Hariv. 15741; ˚ल-प्रहारम्, to strike with the palm, Pañcat. iv, 2, 0/1 तालम्, to beat time with the hands, MBh. i; Bhaṭṭ.; संज्ञाम्, to make a sign, Mṛcch.; संकेतकम्, to make an appointment, Pañcat. ii, 4, 3/4 समयम्, to propose an agreement, Kathās. xviii, 139; उपमाम्, to compare with [gen.] Cāṇ.; पटहम्, to proclaim with the drum, Kathās. lxxiii, 357; शब्दम्, to make a noise, call out, Vet. iv, 2/3; शापम्, to utter a curse, MBh.; R. &c.; गालीः. id., Bhartṛ.; अनुयात्रम्, to accompany, Kathās. xviii, 197; आलिङ्गनने, परिरम्भणम्, to embrace, 209; Gīt. iii, 8; झम्पम्, to jump, Hit.; श्राद्धम्, to perform a Śrāddha, MBh. xiv; R. ii; व्रतकम्, to accomplish a vow, Hariv.; युद्धम्, निय्˚, संग्रामम्, to give battle, fight with, MBh.; Hariv.; R.; आज्ञाम्, आदेशम्, to give an order, command, i; BrahmaP.; Vet.; संदेशम्, to give information, Kathās. xvii, 161; प्रयोगम्, to give a dramatic representation, Mālav. i, 11/12 वृतिम्, to fence in Mn. viii, 240; Kull.; दर्शनम्, to show one's self, Prab. iii, 0/1; दृष्टिम्, दृशम्, अक्षि, चक्षुस्, to fix the eyes on (loc.), Śak. i, 6; Kathās.; Dhūrtas.; Śṛṅgārat.; Sāh.; कर्णम्, to give ear, listen, Śak.; Kathās.; मनस्, to direct the mind to (loc.), MBh. xii, 2526; करे कपोलम्, to rest the cheek on the hand, Kāraṇḍ. xviii, 73; निगडानि to put on or apply fetters, Mṛcch. vii, 6/7 पावकम्, to set on fire; अग्नीन् to consume by fire, Mn. v, 168; शारम्, to move a chess-man, Daś. vii, 137; अर्गलम्, to draw a bolt, bar, Kathās.; Rājat. vi, 96; जानु, to kneel upon (gen.), MBh. iii f.; पदम्, to tread upon [loc.] Bhartṛ.; Hit. ii, 12, 25; SŚaṃkar. i, 38; to direct the steps, Amar. 74; विषम्, to poison, Pañcar. i, 14, 80 (with acc.!); गरम् id., VP. iv, 3, 16 (with gen.); — Ā. to carry, hold, keep, preserve, RV.; AV.; VS.; to show, SV. i, 2, 1, 4, 7 (aor. अददिष्ट; अदेद्˚ fr. √ दिश्, RV.) : Caus. दापयति (Pāṇ. vii, 3, 36; aor. अदीदपत्, 4, 1 and 58, Kāś.) to cause to give or be given, cause to bestow or present or give up, oblige to pay, make restore, VS. ix, 24; AV. iii, 20, 8; Mn. &c.; to demand from (abl.), Mn. viii, 47; to cause to utter or speak, Hariv. 15782; Yājñ. ii, 6/7 घोषणाम्, to cause to be made known, Kathās. lxiv, 86; to cause to place or advance, xii, 160; to cause to perform, v, 112 to cause to be put on (loc.), MBh. i, 5724 : Desid. दित्सति (Pāṇ. vii, 4, 54 and 58; p. दिदासत्, RV. x, 151, 2; दित्सत्, ii, vii-ix; AV. v, 7, 6; MBh.; Pot. ˚त्सेयम्, RV. viii; MBh.; pf. 2. sg. दिदासिथ, AitBr. viii, 21; ŚāṅkhŚr. xvi, 16; cf. ŚBr. xiii, 7, 1, 15) to wish to give, be ready to bestow, RV. &c.; to wish to give
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दा {vI.v} {c1c} P. [यच्छति, दत्त] To give, grant. --WITH प्रति to exchange; तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् Sk. {vII.v} {c2c} P. (दाति,) To cut; ददाति द्रविणं भूरि दाति दारिद्र्यमर्थिनां K.R. {vIII.v} {c4c} P. (दायति) To bind (?). {vIV.v} {c3c} U. (ददाति, दत्ते; ददौ-ददे, अदात्-अदित, दास्यति-ते, दातुं, दत्त; but with आ the p. p. is आत्त; with उप, उपात्त; with [] नि, निदत्त or नीत्त, and with प्र, प्रदत्त or प्रत्त) 1 To give, grant, bestow, offer, yield, impart, present (usually with acc. of the thing and dat., sometimes gen. or loc. also, of the person); अवकाशं किलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ R. 4. 58; सेचनघटैः बालपादपभ्येः पयो दातुमित एवाभिवर्तते Ś. 1; Ms. 3. 31, 9. 271; कथमस्य स्तनं दास्ये Hariv. --2 To pay (as debt, fine &c.). --3 To hand or deliver over. --4 To restore, return. --5 To give up, sacrifice, surrender; प्राणाम् दा to sacrifice one's life; so आत्मानं दा to sacrifice oneself. --6 To put, place, apply, plant; कर्णे करं ददाति &c. --7 To give in marriage; यस्मै दद्यात् पिता त्वेनां Ms. 5. 151; Y. 2. 146, 3. 24. --8 To allow, permit (usually with inf.); बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि Ś. 6. 21. The meanings of this root may be variously modified or extended according to the noun with which it is connected; मनो दा to think, direct the mind to anything; नीतौ मनो दीयते Mu. 2. 5; अवकाशं दा to give place to, make room; (see अवकाश); कर्णं दा to give ear to or listen; दर्शनं दा to show oneself to, grant audience to; शब्दं दा to make a noise; तालं दा to clap the hands; आत्मानं खेदाय दा to expose oneself to trouble; आतपे दा to expose to the sun's heat; आज्ञां, निदेशं दा to issue orders, command; आशिषं दा to pronounce a blessing; चक्षुः, दृष्टिं दा to cast a glance, see; वाचं दा to address a speech to; प्रतिवचः, --वचनं or प्रत्युत्तरं दा to give reply; शोकं दा to cause grief; श्राद्धं दा to perform a Śrāddha; मार्गं दा to make way for, allow to pass, stand out of the way; वरं दा to grant a boon; संग्रामं दा to fight; अर्गलं दा to bolt, fasten or secure with a latch; निगडं दा to put in chains, fetter; संकेतं दा to make an appointment; शापं दा to curse; वृत्तिं दा to enclose, fence in; अग्निं, पावकं दा to set on fire, &c. &c. --Caus. (दापयति-ते) To cause to give, grant, &c. --Desid. (दित्सति-ते) To wish to give, &c.
दा 1 Protection, defence. --2 Cleaning, purifying.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0561-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दा दाने भ्वा० पर० सक० सेट् ण इत् । यच्छति प्रणियच्छति अदात् । ददौ ददतुः । देयात् । दास्यति । देयम् दानीयं दातव्यं दत्तः दातुम् दत्त्वा ।
दा दाने जुहो० उभ० सक० सेट् । ददाति दत्ते प्रणिददाति । दद्यात् ददीत । ददातु ददतु देहि दत्ताम् दत्स्व । अददात् अदत्त । अदात् अदित । ददौ ददिथ--ददाथ ददिव । ददे ददिषे । दाता देयात् दासीष्ट । दास्यति । कर्मणि दीयते अदायि अदायिषाताम्--अदिषाताम् । दासीष्ट--दायिषीष्ट दास्यते--दायिष्यते । दापयति । दित्सति देदीयते । दातव्यः दानीयः देयम् । दाता । दानं दायः दत्तं प्रत्तम् । दातुं दत्तिः दत्त्वा प्रदाय । ददत् ददानः । ददिवान् । “यो ददाति स कुकूदः” अमरः । “मूर्ध्नि मूर्द्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः” रामा० अयो० २६ स० “दद्याच्चैवासनं स्वकम्” “सोऽन्त- र्दशाहात् तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वा” मनुः । “देहि युद्धं नरपते! ममाद्य रणमूर्द्धनि” भा० उ०१९३ अ० “ददौ स दश धर्माय” मनुः । “अवकाशं किलोदन्वान् रामा- याभ्यर्थितो ददौ” रघुः । “पाण्डवानां सभामध्येऽदुर्यो धन- उपागतः । तस्मै गाञ्च हिरण्यञ्च” विदग्धमू० । “न दा- स्यामि समादातुं सोमं कस्मैचिदप्यहम्” भा० आ० ३४ अ० “दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे” गीता “देयं दारसुतादृते” याज्ञ० । “दत्तभुक्तफलं धनम्” दाय- भागधृतभारतम् “दत्तात्मा तु स्वयं दत्तः” मनुः “सुता ददे तस्य सुताय मैथिली” भट्टिः । “आददानः परक्षेत्रात्” न दण्डं दातुमर्हति” “स ज्ञेयः दत्त्रिमः सुतः” मनुः “तेषां दत्त्वा तु तृप्तेषु सपवित्रं तिलोदकम्” स्मृतिः । “अदित्सन्तं दापयति प्रजानन्” यजु० ९ । २४ । “दायादानपि दापयेत्” मनुः । “तेषामशीतिं यानानि रत्नपूर्णानि दापय” रामा० अयो० ३२ स० । “स दाप्यः पथमं दमम्” याज्ञ० “अस्मभ्यमिन्न दित्ससि” ऋ० १ । १७० । ३ “दित्सन्तं भूयो यजमानश्चिकेत” ऋ० २ । १४ । १० । अति + अतिक्रम्य दाने अत्यन्तदाने च । “न जीवन्तमति- ददाति” कात्या० ४ । १ । २७ । “अतिद बलिर्बद्धः” चाण० अनु + पञ्चाद्दाने तुल्यरूपदाने प्रतिनिधित्वेन च । “न दूढ्ये अनुददासि वामम्” ऋ० १ । १९० । ५ । “सूराश्चदस्मा अनु दादपस्याम्” ७ । ४५ । २ “यः शर्धते नानददाति शृध्याम् २ । १२ । २० अभि + आभिमुख्येन दाने “तथैव चैनमुक्त्वा वामपार्ष्णिमभ्य- दात्” भा० व० १९७ अ० गद्यम् । अव + अधोदाने अवत्तम् आदिकर्मणि तु वा तादेशः यथाह सि० कौ० “अवदत्तं विदत्तञ्च प्रदत्तञ्चादिकर्मणि [] सुदत्तमनुदत्तञ्च निदत्तमिति वेष्यते” चशब्दाद्यथाप्राप्तम् । आ + ग्रहणे “दद्याच्चैवाददीत वा” । “शुभां विद्या माददीतावरादपि” मनुः । “स्वं चादास्यामि भूयोऽह पाप्मानं जरया सह” भा० आ० ८४ अ० । “शरीरमात्तं मृत्युना” छा० उ० “आददानः परक्षेत्रात्” मनुः । अप + आ + अपेक्ष्य ग्रहणे । “मृत्पिण्डमपादाय महा- वीरं करोति” शत० ब्रा० १४ । १ । २ । १७ उद् + आ + उदस्य ग्रहणे “उदादाय पृथिवीं जीवदानुम्” यजु० १ । २८ । उप + आ + सामीप्येन ग्रहणे “उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी” रघुः । परि + आ + परिवर्त्त्य ग्रहणे “पर्य्याददानं चास्त्राणि भीम- धन्वानमर्जुनम्” भा० उ० ४८ अ० “तस्मिन्निधीनादधोत- प्रज्ञां पर्य्याददीत च” भा० शा० ८६ अ० । प्रति + आ + प्रतिग्रहणे दत्तस्य पुनर्ग्रहणे च । “शुभाशुभं कर्मकृतं यदन्यत्तदेव प्रत्याददते स्वदेहे” भा० शा० २०२ अ० “न चाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुम्” भा० आ० ३ अ० वि + आ + अङ्गादेःप्रसारणे आत्म० स्वाङ्गप्रसारणे तु पर० । “व्या- दायास्यं महारक्षस्तौ दृष्ट्वाऽथ ह्यधावत” हरिवं० ३१७ अ० । “भक्षयत्येष मां रुद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः भा० व० ६४ अ० । “नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्” गीता । परि + उपरिस्थापने । “त्रिते दुःष्वप्न्यं सर्वमाप्ते परिदद्मसि” ऋ० ८ । ४७ । १५ “प
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दा, दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- अनिट् ।) दा तु दाने दान दाने प्रसिद्धोऽयम् । अस्यैव यच्छादेशः । यच्छति । इति दुर्गादासः ॥
दा, डु ञ लि दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वां- उभं-सकं-अनिट् ।) डु, दत्रिमम् । ञ लि, ददाति दत्ते । इति दुर्गादासः ॥
दा, ल लूनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- परं-सकं-अनिट् ।) ल, दाति । लूनिश्च्छेदः । केचित्तु दाप लवने इति पठित्वा पित्त्वाद्दा- संज्ञाभावे यगादौ दायते इत्यादि मन्यन्ते । स्वमते तु पित्त्वाभावाद्दासंज्ञायां दीयते इत्येव । इति दुर्गादासः ॥
दा, स्त्री, (दा + क्विप् ।) शोधनम् । दानम् । छेदः । उपतापः । रक्षा । इति मेदिनी । दे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-698-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दादा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दै + अच् | दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच्
उकअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दा 📚 ➤ शुद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शोधने

उक 📚 ➤ ind. g. चादि, Pāṇ. i, 4, 57 उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दा 📚सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादि🟠🔵🟣🟢🟤
उक 📚ind. g. चादि, Pāṇ. i, 4, 57🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दोकदा + उकगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दा: दै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें