🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:07:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्याः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्याः

अर्थ: द्युत् + डो "स्वर्ग, वैकुण्ठ, आकाश"

संस्कृत: स्वर्गः, आकाशः · पर्याय: स्वर्, स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय

व्युत्पत्ति: - द्युत् + डो

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्यो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  2. द्या (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  3. द्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  4. द्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  5. द्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  6. द्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  7. द्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: द्यै + अच्
  8. द्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: द्यै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्यो (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्यौःद्यावौद्यावः
द्वितीयाद्याम्द्यावौद्याः
तृतीयाद्यवाद्योभ्याम्द्योभिः
चतुर्थीद्यवेद्योभ्याम्द्योभ्यः
पञ्चमीद्योःद्योभ्याम्द्योभ्यः
षष्ठीद्योःद्यवोःद्यवाम्
सप्तमीद्यविद्यवोःद्योषु
सम्बोधनहे द्यौःहे द्यावौहे द्यावः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्यो
द्यो
dyo
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्यो संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. स्वर्ग ।
२. आकाश ।
३. शतपथ ब्राह्मण और देवीभागवत के अनुसार आठ वसुओं में से एक । विशेष— महाभारत, अग्निपुराण और भागवत में आठ वसुओं के के जो नाम दिए गए हैं उनमें यह नाम नहीं है । देवीभागवत में इस वसु के संबंध में यह कथा लिखी है । एक बार सब वसु अपनी स्त्रियों को लेकर क्रीड़ा कर रहे थे । वे घूमते, फिरते वसिष्ठ के आश्रम पर जा निकले । द्यो की स्त्री ने वसिष्ठ की गाय नंदिनी को देखा और अपने स्वामी से उसे लेने के लिये कहा । द्यो गाय को हर ले गया । इसपर वसिष्ठ ने क्रुद्ध होकर शाप दिया । इस शाप के कारण जो का पृथ्वीतल पर भीष्म के रूप में जन्म हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्यो Guṇa form of द्यु in comp.
द्यो , द्योत &c. See under द्यु and 1. द्युत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (500,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्यो f. (Nom. sing. द्यौः) Heaven, paradise, the sky; द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमंश्च Pt. 1. 182; Ś. 2. 14. (In Dvandva compounds द्यो is changed to द्यावा, e. g. द्यावापृथिव्यौ, द्यावाभूमी, द्याव क्षमे ‘heaven and earth’). --Comp. --भूमिः a bird. --सद् m. (द्योषद्) a god.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्यो स्त्री द्योतन्ते देवा अत्र द्युत--बा० आधारे डो । १ स्वर्गे २ आकाशे च अमरः । “धरावियद्द्योसलिलेषु विश्रुतम्” भा० क० ९० अ० द्योषद् द्योभूमिः । सर्वनामस्थाने परे तस्य ओरौत् द्यौः द्यावौ द्यावः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3775,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्याःद्यो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्या (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्यै + अच् | द्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्यै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्याः 📚 ➤ द्युत् + डो "स्वर्ग, वैकुण्ठ, आकाश"
संस्कृत: स्वर्गः, आकाशः · पर्याय: स्वर्, स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्यो 📚स्वर्ग🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें