🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:45:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रमम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रमम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रमम्

अर्थ: जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — द्रम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. द्रम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रम् + घञ्
  3. द्रम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रम् + अच्
  4. द्रम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रम् + अच्
  5. द्रम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — द्रम् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्रमतिद्रमतःद्रमन्ति
मध्यमद्रमसिद्रमथःद्रमथ
उत्तमद्रमामिद्रमावःद्रमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: द्रमति · लिट्: दद्राम · लुट्: द्रमिता · लृट्: द्रमिष्यति · लोट्: द्रमतात् · लङ्: अद्रमत् · विधिलिङ्: द्रमेत् · आशीर्लिङ्: द्रम्यात् · लुङ्: अद्रमीत् · लृङ्: अद्रमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्रमण · ण्वुल्: द्रमकः · तृच्: द्रमिता · यत्: द्रम्यः · तव्य: द्रमितव्यः · अनीयर्: द्रमणीयः · क्त: द्रमितः · क्तवतु: द्रमितवान् · शतृ: द्रमन् · स्य-शतृ: द्रमिष्यन् · क्त्वा: द्रमित्वा · ल्यप्: प्रद्रम्य · तुमुन्: द्रमितुम् · णमुल्: द्रमम् · घञ्: द्रमः · क्तिन्: द्रान्ति · क्वसु: दद्रण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रम्
द्रम्
dram
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रम् cl. 1. P. द्रमति (Naigh. ii, 14) to run about, roam, wander, Dhātup. xiii, 23; pf. दद्रमुर्, Bhaṭṭ. : Intens. दन्द्रम्यते id., KaṭhUp. ii, 5. [cf. √ द्रा and 2. द्रु; Gk. ἔ-δραμ-ον, δέ-δρομ-α, δρόμος.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (500,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रम् {c1c} P. (द्रमति) To go about, run, run about; Bk. 14. 70.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रमम्अव्यय — द्रम् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: द्रम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रम् + घञ् | द्रम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रम् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रमम् 📚 ➤ जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रम् 📚cl. 1. P. द्रमति (Naigh. ii, 14) to run about, roam, wander, Dhātup. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्रमम्: द्रम् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬