🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धनि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धनि

अर्थ: धनी, मालदार, दौलतमंद

संस्कृत: पर्याय: इभ्य, आढ्य

व्युत्पत्ति: धन +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धनिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धनी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. धनिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. धनिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. धृत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धनिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनिधनिनीधनीनि
द्वितीयाधनिधनिनीधनीनि
तृतीयाधनिनाधनिभ्याम्धनिभिः
चतुर्थीधनिनेधनिभ्याम्धनिभ्यः
पञ्चमीधनिनःधनिभ्याम्धनिभ्यः
षष्ठीधनिनःधनिनोःधनिनाम्
सप्तमीधनिनिधनिनोःधनिषु
सम्बोधनहे धनिन् / हे धनिहे धनिनीहे धनीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धनिन्
धनिन्
dhanin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनिन् mfn. possessing wealth or treasures, wealthy, rich, well off, RV.; MBh. &c.
धनिन् m. a rich man, owner, creditor, Mn.; Yājñ.
N. of Kubera, L.
of a messenger of the Kapas, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (509,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनिन् a. (नी f.) Rich, opulent, wealthy. --m. 1 A wealthy man. --2 A creditor; Y. 2. 18, 41; Ms. 8. 61. --3 The possessor of anything.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनिन् त्रि० धनमस्त्यस्य धन + इनि । धनवति “धनिनः श्रो- [] त्रियो राजा नदी वैद्यश्च पञ्चमः” चाणक्यः । “महापक्षे धनिन्यार्य्ये निःक्षेपं निःक्षेपेद्बुधः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3841-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धनिधनिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धनी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | धनिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धनि 📚 ➤ धनी, मालदार, दौलतमंद
संस्कृत: पर्याय: इभ्य, आढ्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धनिन् 📚mfn. possessing wealth or treasures, wealthy, rich, well off, RV.; MBh…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें