🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:04:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धनेशः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धनेशः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धनेशः

अर्थ: कोषाध्यक्ष

व्युत्पत्ति: धनम्-ईशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धनेश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धनेश् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. धनेश् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. धनेश् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. धनेश् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. धनेश् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धनेश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनेशःधनेशौधनेशाः
द्वितीयाधनेशम्धनेशौधनेशान्
तृतीयाधनेशेनधनेशाभ्याम्धनेशैः
चतुर्थीधनेशायधनेशाभ्याम्धनेशेभ्यः
पञ्चमीधनेशात् / धनेशाद्धनेशाभ्याम्धनेशेभ्यः
षष्ठीधनेशस्यधनेशयोःधनेशानाम्
सप्तमीधनेशेधनेशयोःधनेशेषु
सम्बोधनहे धनेशहे धनेशौहे धनेशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धनेश
धनेश
dhaneśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धन का स्वामी ।
२. कुबेर ।
३. लग्न से दूसरा स्थान ।
४. विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनेश m. id., Var.
N. of Kubera, ib.; Hariv. (-त्व, n., Jātakam.)
N. of Vopadeva's teacher, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनेश पु० ६० । १ कुवेरे “इमे चैवाष्टकलशाः निधीनामंशस- म्भवाः । अक्षया राजराजस्य धनेशस्य महात्मनः” हरिवं० १०८ । २ लग्नात् द्वितीयस्थानपतौ च । धनेश्वरादयो- ऽप्यत्र । “धनेश्वरस्यानुचरो वरदोऽस्मि नृपात्मजे” भा० उ० १९२ अ० । “भाग्येशराज्येशधनेश्वराणामेकोऽपि चन्द्राद्यदि केन्द्रवर्त्ती । स्वपुत्रलाभाधिपतिर्गुरुश्चेदखण्डसामाज्यपति- [] त्वमेति” ज्यो० त० । ३ विष्णौ “रत्नगर्भो धनेश्वरः” विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3845-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धनेशःधनेश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धनेश् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | धनेश् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धनेशः 📚 ➤ कोषाध्यक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धनेश 📚धन का स्वामी🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें