🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:51:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धराधरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धराधराः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धराधराः

अर्थ: पहाड़

व्युत्पत्ति: धरा-धरः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धराधर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. धराधरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. धराधर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. धराधरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. धराधरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. धराधरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धराधर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधराधरःधराधरौधराधराः
द्वितीयाधराधरम्धराधरौधराधरान्
तृतीयाधराधरेणधराधराभ्याम्धराधरैः
चतुर्थीधराधरायधराधराभ्याम्धराधरेभ्यः
पञ्चमीधराधरात् / धराधराद्धराधराभ्याम्धराधरेभ्यः
षष्ठीधराधरस्यधराधरयोःधराधराणाम्
सप्तमीधराधरेधराधरयोःधराधरेषु
सम्बोधनहे धराधरहे धराधरौहे धराधराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धराधर
धराधर
dharādhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धराधर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो पृथ्वी को धारण करे । राजा । उ॰—कहत धरेस सब धराधर सेस ऐसो, और धरा- धरन को मेट्यो अहमेव है ।—भूषण ग्रं॰, पृ॰ ५१ ।
२. शेष- नाग ।
३. पर्वत ।
४. बिष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरा—धर m. ‘earth-bearer’, N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa, MBh.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धराधर पु० धरां धरति धृ--अच् । १ पर्वते २ अनन्ते ३ विष्णौ च । “सत्यमेधा । धराधरः” विष्णुस० । “अ शैरशेषैः शेषाद्यैर शषां धारयन् धराम्” भाष्यकृतवाक्ये तन्निरुक्तिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3849,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धराधरः, पुं, (धरायाः धरो धारकः ।) विष्णुः । (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ९३ । “सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥” “अङ्गैरशेषैः शेषाद्यैरशेषां धरां धरतीति धरा- धरः ।” इति शाङ्करभाष्यम् ॥) पर्व्वतः । इति मेदिनी । रे, २६९ ॥ (यथा, हरिवंशे । २०४ । २१ । “चराचराश्च वसुधा धातारश्च धराधराः ॥” धराया उद्धारकर्त्तरि, त्रि । यथा, भागवते । ४ । १७ । ३५ । “स वीरमूर्त्तिः समभूद्धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-783-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धराधराःधराधर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: धराधरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | धराधर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धराधराः 📚 ➤ पहाड़

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धराधर 📚वह जो पृथ्वी को धारण करे । राजा🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • धराधर = धरा + धर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें