🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धव

अर्थ: कपाना, कम्पित करना, हिलाना, शोभित करना

संस्कृत: कम्पने

अंग्रेज़ी: to shake, to move, to decorate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. धव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. धव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धु + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — धू (चुरादिगण) · अर्थ: कपाना, कम्पित करना, हिलाना, शोभित करना (कम्पने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधवतात् / धवताद् / धवतु / धावयतात् / धावयताद् / धावयतु / धूनयतात् / धूनयताद् / धूनयतुधवताम् / धावयताम् / धूनयताम्धवन्तु / धावयन्तु / धूनयन्तु
मध्यमधव / धवतात् / धवताद् / धावय / धावयतात् / धावयताद् / धूनय / धूनयतात् / धूनयताद्धवतम् / धावयतम् / धूनयतम्धवत / धावयत / धूनयत
उत्तमधवानि / धावयानि / धूनयानिधवाव / धावयाव / धूनयावधवाम / धावयाम / धूनयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धवति · लट् (आत्मने.): धवते · लिट्: दुधाव · लिट् (आत्मने.): दुधुवे · लुट्: धविता · लुट् (आत्मने.): धविता · लृट्: धविष्यति · लृट् (आत्मने.): धविष्यते · लोट्: धवतात् · लोट् (आत्मने.): धवताम् · लङ्: अधवत् · लङ् (आत्मने.): अधवत · विधिलिङ्: धवेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): धवेत · आशीर्लिङ्: धाव्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धविषीष्ट · लुङ्: अदूधवत् · लुङ् (आत्मने.): अदूधवत · लृङ्: अधविष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अधविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धवन · ण्वुल्: धावकः · तृच्: धोता · यत्: धव्यः · ण्यत्: धाव्यः · तव्य: धोतव्यः · अनीयर्: धवनीयः · क्त: धूतः · क्तवतु: धूतवान् · शतृ: धवन् · स्य-शतृ: धोष्यन् · शानच्: धवमानः · क्त्वा: धूत्वा · ल्यप्: प्रधूय · तुमुन्: धोतुम् · णमुल्: धावम् · क्तिन्: धूति · क्वसु: दुधूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध
ध
dha
ⓘ "ध्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध हिंदी या वर्णमाला का उन्नीसवाँ व्यंजन और तवर्ग का चौथा वर्ण जिसका उच्चारण स्थान दंतमूल है । इसके उच्चारण में आभ्यंतर प्रयत्न आवश्यक होता है और जीभ की नोक ऊपरी दाँतों की जड़ में लगानी पड़ती है । बाह्य प्रयत्न संवार, नाद, घोष महाप्राण हैं ।
ध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रह्मा ।
२. कुबेर ।
३. गुण । नैतिक गुण ।
४. धैवत स्वरसंकेत (संगीत) ।
५. धर्म ।
६. धन । संपत्ति [को॰] ।
ध २ [प्रत्य॰] धारण करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ध aspirate of the preceding letter,
2. ध mf(आ)n. (√ 1. धा; cf. 2. धा) ifc. placing, putting
holding, possessing, having
bestowing, granting, causing &c. (cf. अ-दोम-ध, गर्भ-ध)
ध m. N. of Brahmā or Kubera, L.
(in music) the 6th note of the gamut
virtue, merit, L.
ध n. wealth, property, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध a. (At the end of comp.) Placing, holding, containing, causing &c. --धः 1 An epithet of Brahmā. --2 N. of Kubera. --3 Virtue, moral merit. --धं Wealth, property.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0590-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध पु० दधाति धा--ड । १ धर्मे २ कुवेरे ३ ब्रह्मणि च । ४ धने न० मेदि० । ५ धकारवर्णे “धोधनार्थो रुचिः स्थाणुः” वर्णाभिधानम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3835,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध, धकारः । स तवर्गचतुर्थो वर्णो व्यञ्जनोनविंशश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, शिक्षायाम् । १७ । “दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ।” इति ॥) अस्य स्वरूपं यथा, -- “धकारं परमेशानि ! कुण्डली मोक्षरूपिणी । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणमयं देवि ! त्रिशक्तिसहितं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं धकारं हृदि भावय ॥ पीतविद्युल्लताकारं चतुर्व्वर्गप्रदायकम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ “त्रिकोणरूपरेखायां त्रयो देवा वसन्ति च । विश्वेश्वरी विश्वमाता वामतः स्कन्धतः स्थिता ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ अस्य ध्यानं यथा, -- “षड्भुजां मेघवर्णाञ्च रक्ताम्बरधरां पराम् । वरदां शोभनां रम्यां चतुर्व्वर्गप्रदायिनीम् ॥ एवं ध्यात्वा धकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य नामानि यथा -- “धो धनार्थो रुचिः स्थाणुः सात्वतो योगिनीप्रियः । मीनेशः शङ्खिनी तोयं नागेशो विश्वपाबनी ॥ धिषणा धरणा चिन्ता नेत्रयुग्मं प्रियो मतिः । पीतवासा त्रिवर्णा च धाता धर्म्मप्लवङ्गमः ॥ सन्दर्शो मोहनो लज्जा वज्रतुण्डाधरं धरा । वामपादाङ्गुलेर्म्मूलं ज्येष्ठा सुरपुरं भवः ॥ स्पर्शात्मा दीर्घजङ्घा च धनेशो धनमञ्चयः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
धं, क्ली, (दधाति सुखमिति । धा + डः ।) धनम् । इति मेदिनी । धे, १ ॥
धः, पुं, (दधाति धरति विश्वमिति । धा + डः ।) ब्रह्मा । (दधाति निधिमिति ।) कुवेरः । (दधाति जीवानां शुभाशुभमिति ।) धर्म्मः । इति मेदिनी । धे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-773-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धवधू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | धव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धु + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धव 📚 ➤ कपाना, कम्पित करना, हिलाना, शोभित करना
संस्कृत: कम्पने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें