🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:00:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धवलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धवलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धवलः

अर्थ: क तारा . श्वेत

संस्कृत: शुक्लवर्णः · पर्याय: शुक्ल, शुभ्र, शुचि, श्वेत, विशद

व्युत्पत्ति: धवं कम्पं लाति- ला +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धवल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धवल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधवलःधवलौधवलाः
द्वितीयाधवलम्धवलौधवलान्
तृतीयाधवलेनधवलाभ्याम्धवलैः
चतुर्थीधवलायधवलाभ्याम्धवलेभ्यः
पञ्चमीधवलात् / धवलाद्धवलाभ्याम्धवलेभ्यः
षष्ठीधवलस्यधवलयोःधवलानाम्
सप्तमीधवलेधवलयोःधवलेषु
सम्बोधनहे धवलहे धवलौहे धवलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धवल
धवल
dhavala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद के और नाम (1.5.14) अवदात · सित · गौर · वलक्ष · अर्जुन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धवल १ वि॰ [सं॰]
१. श्वेत । उजला । सफेद ।
२. निर्मल । झकाझक ।
३. सुंदर । मनोहर ।
धवल २ संज्ञा पुं॰
१. धव का पेड़ ।
२. चीनिया कपूर ।
३. सिंदूर ।
४. सफेद मिर्च ।
५. धवर पक्षी । सफेद परेवा ।
६. भारी बैल । महोक्ष । उ॰— तू क्यूँ गणपत नाम लै, जोति धवलो ज्यार ।— बाँकी ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ३७ ।
७. छप्पय छंद का ४५ वाँ भेद ।
८. अर्जुन वृक्ष ।
९. श्वेत कुष्ठ । सफेद कोढ़ ।
१०. एक राग जो भरत के मत से हिंडोल राग का आठवाँ पुत्र माना जाता है ।
११. सफेद रंग । श्वेत वर्ण (को॰) ।
धवल पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] महल । आराम करने का स्थान । निवास? उ॰— गुरु वारं सुभ जोगं । राजा संपन्न धवल मभझेनं ।—पृ॰ रा॰, २४ । २८२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धवल mf(आ)n. (fr. √ 2. धाव्? cf. Uṇ. i, 108, Sch.) white, dazzling wh˚, Var.; Kāv.; Pur. &c.
handsome, beautiful, L.
धवल m. white (the colour), L.
a kind of dove, Bhpr.
an old or excellent bull, Hcar.
a kind of camphor, L.
Anogeissus Latifolia, L.
(in music) N. of a Rāga
N. of a man, Kathās.
of one of the elephants of the quarters, R.
of a dog
धवल f(आ and ई). a white cow, Kād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (513,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धवल a. [धवं कंपं लाति ला-क; Tv.] 1 White; धवलातपत्र, धवलगृहं, धवलवस्त्रं &c. --2 Handsome. --3 Clear, pure. --लः 1 The white colour. --2 An excellent bull. --3 China camphor (चीनकर्पूर). --4 N. of a tree (धव). --लं Whitepepper. --ला A woman with a white complexion. --ली A white cow; ( धवला also). --Comp. --उत्पलं the white water-lily (said to open at moonrise). --गिरिः N. of the highest peak of the Himālaya mountain. --गृहं a house whitened with chunam, a palace. --पक्षः {1} a goose. {2} the bright half of a lunar month. --मृत्तिका chalk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0594-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धवल पु० धाव--वृषा० कल बा० ह्रस्वः धवं कम्पं लाति ला- क वा । “धवलः १ सिन्दूरे २ सिते । ३ महोक्षे चाथ धवली ४ सौरभ्यां समुदाहृता” विश्वः । सौरभ्यामेव गौरा० ङीष् । श्वेतबर्ण्णयुक्ते त्रि० अमरः अत्रार्थे स्त्रियां टाप् । “नीता येन निशा शशाङ्कधवला” उज्जलद० । ५ निर्मले त्रि० त्रिका० । “क्रियते धवलः खलूच्चकैर्धवलैरेव सितेतरैरधः” माघः । ६ चववृक्षे ७ चीनकर्पूरे स्त्री । ८ श्वेतमरिचे न० राजनि० । ९ रागभेदे स च भरतमते हिन्दोलरागस्य अष्टमः पुत्रः सङ्गीतशास्त्रण् । १० स्वग- भेदे “धवलः पाण्डुरुद्दिष्टो रक्तपित्तहरो हिमः । रसे पाके च मधुरः संग्राही वातशान्तिकृत्” भावप्र० । ११ छन्दोभेदे तल्लक्षणं यथा “द्विजवर! गणयुगसनगणन गणयुगलकं विमलबलयमपि च कलय सकलजन- सुखम् । फणिपतिवरमणितममलसिंह हितं विमल- कविसुहृदिव ललितमिति भुवि विदितम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3867,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धवलः, पुं, (धावतीति । धाव ञ् जवमृजोः + “धावतेर्बाहुलकात् ह्रस्वत्वञ्च ।” १ । १०८ । इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या कलः ह्रस्वश्च ।) धववृक्षः । चीनकर्पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ राग- विशेषः । भरतमते हिन्दोलरागस्याष्टमपुत्त्रः । इति सङ्गीतशास्त्रम् ॥ वृषश्रेष्ठः । शुक्लः । सुन्दरे, त्रि । इत्युणादिकोषः ॥ श्वेतगुणयुक्ते, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १३ ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तसत्याम् । ३०६ । “धवलनखलक्ष्म दुर्ब्बलमकलितनेपथ्यमलकपिहिताक्ष्याः ॥”) श्वेतमरिचे, क्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-789-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धवल" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धवलःधवल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धवलः 📚 ➤ क तारा . श्वेत
संस्कृत: शुक्लवर्णः · पर्याय: शुक्ल, शुभ्र, शुचि, श्वेत, विशद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धवल 📚श्वेत । उजला । सफेद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धवल
सफ़ेद के और नाम (१.५.१४) — अवदात, सित, गौर, वलक्ष, अर्जुन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें