🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:10:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धार्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धार्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धार्यः

अर्थ: धारण करना, उद्धार करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: धारणे

अंग्रेज़ी: to wear, to support,to possess, to hold

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृ + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धार्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधार्यःधार्यौधार्याः
द्वितीयाधार्यम्धार्यौधार्यान्
तृतीयाधार्येणधार्याभ्याम्धार्यैः
चतुर्थीधार्यायधार्याभ्याम्धार्येभ्यः
पञ्चमीधार्यात् / धार्याद्धार्याभ्याम्धार्येभ्यः
षष्ठीधार्यस्यधार्ययोःधार्याणाम्
सप्तमीधार्येधार्ययोःधार्येषु
सम्बोधनहे धार्यहे धार्यौहे धार्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धृ (भ्वादिगण) · अर्थ: धारण करना, उद्धार करना (धारणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधरतिधरतःधरन्ति
मध्यमधरसिधरथःधरथ
उत्तमधरामिधरावःधरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धरति · लट् (आत्मने.): धरते · लिट्: दधार · लिट् (आत्मने.): दध्रे · लुट्: धर्ता · लुट् (आत्मने.): धर्ता · लृट्: धरिष्यति · लृट् (आत्मने.): धरिष्यते · लोट्: धरतात् · लोट् (आत्मने.): धरताम् · लङ्: अधरत् · लङ् (आत्मने.): अधरत · विधिलिङ्: धरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): धरेत · आशीर्लिङ्: ध्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धृषीष्ट · लुङ्: अधार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अधृत · लृङ्: अधरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अधरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धरण · ण्वुल्: धारकः · तृच्: धर्ता · ण्यत्: धार्यः · तव्य: धर्तव्यः · अनीयर्: धरणीयः · क्त: धृतः · क्तवतु: धृतवान् · शतृ: धरन् · स्य-शतृ: धरिष्यन् · शानच्: धरमाणः · क्त्वा: धृत्वा · ल्यप्: प्रधृत्य · तुमुन्: धर्तुम् · णमुल्: धारम् · घञ्: धारः · क्तिन्: धृति · क्वसु: दधृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धार्य
धार्य
dhārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धार्य १ वि॰ [सं॰] धारण करने के योग्य । धारणीय ।
धार्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वस्त्र । कपड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धार्य mfn. to be borne or worn or carried &c., MBh. (-त्व n., L.)
(दण्ड) to be inflicted or imposed on (dat.), ib. v, 7526
to be kept (also in the memory), to be upheld or maintained, MBh.; Hariv.; Suśr. &c.
to be observed or followed (order vow, &c.), Hariv.
to be called to mind (चेतसि) or attended to, Kāv.
to be suffered or put up with (said of a servant), Pañc.
to be kept back or restrained, MBh.
धार्य n. clothes, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (515,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धार्य a. 1 To be held or maintained. --2 Bearable. --3 To be worn. --4 To be suffered, supportable. --5 To be borne in mind. --र्यं Clothes, garments.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0596-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धार्य्य त्रि० धारि--ण्यत् । धारणीये “धार्य्यः कथङ्कारमहं भवत्या वियद्विहारी वसुधैकगत्या” नैष० । “कार्य्यञ्च तस्य दशधा हार्य्यं धार्य्यं प्रकाश्यञ्च” सा० का० “एवं धार्य्यम् अप्यन्तःकरणादित्रिकस्य प्राणादिलक्षणया वृत्त्या शरीरं तच्च पार्थिवादि पाञ्चभौतिकं शब्दादीनां पञ्चानां समूहः पृथिवीति ते च पञ्च दिव्यादिव्यतया दशेति धार्य्यमपि दशधा” सा० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3890,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धार्य्यं, त्रि, (ध्रियते इति । धृ + ण्यत् ।) धारणी- यम् । यथा, -- “धातानुराधवसुपुष्यविशाखहस्ता- चित्रोत्तराश्विपवनादितिरेवतीषु । जन्मर्क्षजीवबुधशुक्रदिनोत्सवादौ धार्य्यं नवं वसनमीश्वरविप्रतुष्टौ ॥” इति समयप्रदीपः ॥ (ध्रियते परिधीयते इति । वस्त्रे, क्ली । यथा, भागवते । ९ । १८ । १४ । “वयं तत्रापि भृगवः शिष्योऽस्या नः पितासुरः । अस्मद्धार्य्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-796-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धार्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धार्यःधार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: धृ + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धार्यः 📚 ➤ धारण करना, उद्धार करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: धारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धार्य 📚धारण करने के योग्य । धारणीय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धार्यः: धृ + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें