🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:29:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धावकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धावकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धावकः

अर्थ: ण्वुल् धोबी

व्युत्पत्ति: धाव् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धावक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धावक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधावकःधावकौधावकाः
द्वितीयाधावकम्धावकौधावकान्
तृतीयाधावकेनधावकाभ्याम्धावकैः
चतुर्थीधावकायधावकाभ्याम्धावकेभ्यः
पञ्चमीधावकात् / धावकाद्धावकाभ्याम्धावकेभ्यः
षष्ठीधावकस्यधावकयोःधावकानाम्
सप्तमीधावकेधावकयोःधावकेषु
सम्बोधनहे धावकहे धावकौहे धावकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धावक
धावक
dhāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धावक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोड़कर चलनेवाला । हरकारा । उ॰— धावक आप महोब कहें, सोम ववी सुनु वत्त ।—प॰ रासो, पृ॰ ११० ।
२. धोबी । रजक ।
३. संस्कृत साहित्य के एक आचार्य और कवि जिनका नाम कालिदास के मालविकाग्नि- मित्र नाटक तथा काव्यप्रकाश और साहित्याहार में आया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धावक mfn. running
धावक m. पुरतो ध्˚ forerunner, R.
धा˚वक mfn. id.
धा˚वक m. a washerman, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धावक a. [धाव्-ण्वुल्] 1 Running, flowing. --2 Quick, swift. --3 Washing. --कः 1 A washerman. --2 N. of a poet (said to have composed the Ratnāvalī for King Śrīharṣa) श्रीहर्षादेर्धावकादीनामिव यशः K. P. 1. v. l.; प्रथितयशसां धावकसौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रनंधानतिक्रम्य M. 1. v. l.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धावक पु० धावति वस्त्रादिकं मार्ष्टि धाव--ण्वुल् । १ रजके २ वस्त्रादिप्रक्षालके ३ शीघ्रगामिनि (धाउडिया) च त्रि० ४ नागानन्दरत्नावलीकारके कविभेदे पु० “श्रीहर्षादेर्धाव- कादीनामिव धनम्” काव्यप्र० । “प्रथितयशसां धावकसौमिल्ल कविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्येति” मालविकाग्निमित्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3890,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धावकः, त्रि, (धावति शीघ्रं गच्छतीति । धाव + ण्वुल् ।) धावनकर्त्ता । शीघ्रगमनकर्त्ता । धाउ- डिया इति भाषा । धावधातोर्णकप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ (यथा, गोः रामायणे । २ । ३२ । २२ । “संवाहकाः सलिलदाः पुरतो धावकाश्च ये । तेषां निष्कसहसं त्वं वृत्त्यर्थमुपकल्पय ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-797-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "धावक" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धावकःधावक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: धू + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धावकः 📚 ➤ ण्वुल् धोबी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धावक 📚दोड़कर चलनेवाला । हरकारा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धावकः: धू + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें