🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:57:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धिषणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धिषणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धिषणः

अर्थ: क्यु, धिष् आदेशः" देवों के गुरू बृहस्पति का नाम

संस्कृत: बृहस्पतिः · पर्याय: बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, गुरु, जीव

व्युत्पत्ति: धृष् + क्यु, धिष् आदेशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धिषण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धिषण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधिषणःधिषणौधिषणाः
द्वितीयाधिषणम्धिषणौधिषणान्
तृतीयाधिषणेनधिषणाभ्याम्धिषणैः
चतुर्थीधिषणायधिषणाभ्याम्धिषणेभ्यः
पञ्चमीधिषणात् / धिषणाद्धिषणाभ्याम्धिषणेभ्यः
षष्ठीधिषणस्यधिषणयोःधिषणानाम्
सप्तमीधिषणेधिषणयोःधिषणेषु
सम्बोधनहे धिषणहे धिषणौहे धिषणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धिषण
धिषण
dhiṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धिषण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बृहस्पति ।
२. ब्रह्मा ।
३. नारायण । विष्णु ।
४. गुरु । शिक्षक ।
५. निवास । वासस्थान (को॰) ।
धिषण २ वि॰ [सं॰] बुद्धिमान । अक्लमंद । समझदार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धिषण mfn. intelligent, wise, Hcat.
धिषण m. N. of an evil being, AV. ii, 14, 1
of Bṛhas-pati (the regent of the planet Jupiter, also ˚णाधिप, MatsyaP.), Hcar.
of the pl˚ J˚ itself, L.
of a Nārāyaṇa, Cat.
of an astronomer, L.
of a writer on Tājaka works, Cat.
any Guru or spiritual preceptor, W.
धिषण n. understanding, intellect, BhP. viii, 5, 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धिषणः N. of Bṛhaspati, preceptor of the gods. --णं A dwellingplace, an abode, residence. --णा 1 Speech. --2 Praise, hymn. --3 Intellect, understanding; Mv. 6. 8. --4 Earth. --5 A cup, bowl --Comp. --अधिपः N. of Bṛhaspati.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिषण पु० धृष्णोति धृष--“धृषोधिष च संज्ञांयाम्” उणा० क्यु । १ वृहस्पतौ । धृष्णोत्यनया करणेल्यु । २ बुद्धौ स्त्री अमरः “पराय धिषणाभ्यः” ऋ० ९ । ५९ । २ । “आर्य्यपुत्रार्य्य- धिषण! प्राणनाथ! शुभव्रत” काशीख० १० अ० । ३ स्तुतौ ४ वाचि ५ पृथिव्याञ्च निघ० ६ स्थाने च “तदा विकुण्ठधिषणात्तयोर्निपतमानयोः” भाग० ३ । १६ । ३३ । “ये पारमेष्ट्यं धिषणमधितिष्ठन्न कञ्चन प्रत्युत्तिष्ठेदिति ब्रूयुर्धर्मं ते न परं विदुः” भाग० ६ । ७ । १३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3891,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिषणः, पुं, (धृष्णोति प्रागल्भ्यं ददातीति । धृष् + “धृषेधिष च संज्ञायाम् ।” उणां २ । ८२ । इति क्युः ।) बृहस्पतिः । इत्यमरः । १ । ३ । २४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-797-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धिषण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धिषणःधिषण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धिषणः 📚 ➤ क्यु, धिष् आदेशः" देवों के गुरू बृहस्पति का नाम
संस्कृत: बृहस्पतिः · पर्याय: बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, गुरु, जीव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धिषण 📚बृहस्पति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धिषण
बृहस्पति के नाम (१.३.२६) — बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, गुरु, जीव, आंगिरस, वाचस्पति, चित्रशिखण्डिज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें