🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:18:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धीरजता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धीः+अजता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धीः

अर्थ: बुद्धि, समझ

संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, प्रज्ञा, शेमुषी

व्युत्पत्ति: ध्यै + क्विप्, संप्रसारण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधीःधियौधियः
द्वितीयाधियम्धियौधियः
तृतीयाधियाधीभ्याम्धीभिः
चतुर्थीधिये / धियैधीभ्याम्धीभ्यः
पञ्चमीधियः / धियाःधीभ्याम्धीभ्यः
षष्ठीधियः / धियाःधियोःधीनाम् / धियाम्
सप्तमीधियाम् / धियिधियोःधीषु
सम्बोधनहे धीःहे धियौहे धियः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अजता

अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to go,to drive,to throw,to ride

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अज् + शतृ
  2. अजत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अज् + शतृ
  3. अजता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अजता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. अजता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. अजता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अजत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजत् / अजद्अजतीअजन्ति
द्वितीयाअजत् / अजद्अजतीअजन्ति
तृतीयाअजताअजद्भ्याम्अजद्भिः
चतुर्थीअजतेअजद्भ्याम्अजद्भ्यः
पञ्चमीअजतःअजद्भ्याम्अजद्भ्यः
षष्ठीअजतःअजतोःअजताम्
सप्तमीअजतिअजतोःअजत्सु
सम्बोधनहे अजत् / हे अजद्हे अजतीहे अजन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (गतिक्षेपणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअजतिअजतःअजन्ति
मध्यमअजसिअजथःअजथ
उत्तमअजामिअजावःअजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अजति · लिट्: विवाय · लुट्: अजिता · लृट्: अजिष्यति · लोट्: अजतात् · लङ्: आजत् · विधिलिङ्: अजेत् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अजन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: अजिता · ण्यत्: वैयः · तव्य: अजितव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: अजितः · क्तवतु: अजितवान् · शतृ: अजन् · स्य-शतृ: अजिष्यन् · क्त्वा: अजित्वा · ल्यप्: प्राज्य · तुमुन्: अजितुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: आजः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धी
धी
dhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुद्धि । अक्ल । समझ । विशेष— दे॰ बुद्धि ।
२. मन ।
३. कर्म ।
४. कल्पना (को॰) ।
५. विचार (को॰) ।
६. भक्ति (को॰) ।
७. यज्ञ (को॰) ।
८. उद्देश्य (को॰) ।
धी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दुहिता प्रा॰ धीआ] लड़की । बेटी । उ॰— झंडे ले लेकर निकली घी और बहूटी पंडित की ।—बेला, पृ॰ ४७ ।
धी पु ३ वि॰ धैर्यवान । सुस्थिर । उ॰— नाटक प्रमान कथर्य । सुनि राजन धी ढिल्लीसं ।—पृ॰ रा॰, २५ । ७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धी cl. 3. Ā. दीधीते, &c., RV. (cf. √ दीधी; the forms धीमहि and अधायि belong rather to √ 1. धा; pf. दीधय, ˚धिम, ˚धियुर् or ˚ध्युर्, ˚धिरे, RV.; AV.; Br.) to perceive, think, reflect; wish, desire: Intens. देध्यत्, TS.
2. धी f. thought, (esp.) religious thought, reflection, meditation, devotion, prayer (pl. Holy Thoughts personified), RV.
understanding, intelligence, wisdom (personified as the wife of Rudra-Manyu, BhP.), knowledge, science, art
mind, disposition, intention, design (ifc. intent upon, Kāv.)
notion, opinion, the taking for (comp.), RV. &c. &c. (यथा धिया or धिया न, according to thy wisdom or will; इत्था धिया or धियः, willingly lit. such is thy will, RV.)
N. of the 5th house from the Lagna, Var.
3. धी cl. 4. Ā. धीयते, to contain, hold (Pass. of √ 1. धा?); to slight, disregard; to propitiate (?), Dhātup. xxvi, 27.
4. धी f. for दी, splendour, RV. iii, 34, 5; vi, 3, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धी {c4c} A. (धीयते) 1 To disregard, disrespect. --2 To propitiate. --3 To hold, contain. --4 To accomplish, fulfil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धी अनादरे आराधने च दिवा० आत्म० सक० अनिट् । धीयते अधेष्ट । दिध्ये ओदित् धीनः । “सत्यं परं धीमहि” भाग० १ । १ । १ कातन्त्रमतेऽस्य ओदित्त्वं नास्ति धीत इति । वेदे तु न ओदित् “धीतः विश्वान्यश्विना- युधं प्रधीतान्यगच्छम्” ऋ० ८ । ८ । १० “सखीयते संधीत- मश्नुतम्” ८ । ४० । ३ । आधारे अक० इत्यन्ये ।
धी स्त्री ध्यै सम्प० भावे--क्विप् संप्रसारणञ्च । १ बुद्धौ ज्ञाने अमरः । “प्रसीद कथयात्मानं न धियां पथि । वर्त्तसे” कुमा० । २ मानसवृत्तिभेदे “तत्राज्ञानं धिया नश्ये- दाभासात्तु घटः स्फुरेत्” वेदान्त० “धियो योनः प्रचोदयात्” गायत्री सा च न्यायनये आत्मवृत्तिः । “बुद्ध्यादि षट्कं संख्यादिपञ्चकं भावना तथा । धर्मा- धर्मौ गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुर्दश” भाषा० । वेदान्तमते [] मनोवृत्तिः । “कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव” श्रुतिः । ४ क- र्मणि च “उधः स धियामुदञ्चनः” ऋ० ५ । ११ । १६ । “धियां कर्मणाम्” भा० “धीभिश्चन मनसा स्वेभिर- क्षभिः” ऋ० १ । १३९ । २५ मनसि च “धीजवनोऽसि सोम!” ऋ० ९ । ८८ । ३ “धीजवनः मनोवेगः” भा० धीगुणशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3891,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धी, ओ ङ य आराधे । नादरे । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (दिवां-आत्मं-सकं-अनिट् ।) अनादर इति कातन्त्रादौ । ओ, धीनः । ङ य, धीयते खलं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-798-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धी" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धीःधी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
अजताअजत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अज् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: अजत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अज् + शतृ | अजता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धीः 📚 ➤ बुद्धि, समझ
संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, प्रज्ञा, शेमुषी

अजता 📚 ➤ जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धी 📚बुद्धि । अक्ल । समझ । विशेष— दे॰ 'बुद्धि'🟠🔵🟣🟢🟤
अजत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धी
बुद्धि के नाम (१.५.१) — बुद्धि, मनीषा, धिषणा, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
धीरजताधीः + अजताविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धीः: ध्यै + क्विप्, संप्रसारण (कोश-व्युत्पत्ति)
  • अजता: अज् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें