🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:15:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धुरजटी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धुर-+जटी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जटी

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: प्लक्षः · पर्याय: प्लक्ष, पर्कटि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जटिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जटी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. जटि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. जटि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. जटि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जटिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजटीजटिनौजटिनः
द्वितीयाजटिनम्जटिनौजटिनः
तृतीयाजटिनाजटिभ्याम्जटिभिः
चतुर्थीजटिनेजटिभ्याम्जटिभ्यः
पञ्चमीजटिनःजटिभ्याम्जटिभ्यः
षष्ठीजटिनःजटिनोःजटिनाम्
सप्तमीजटिनिजटिनोःजटिषु
सम्बोधनहे जटिन्हे जटिनौहे जटिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जटिन्
जटिन्
jaṭin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटिन् mfn. = ˚ता-धारिन्, Mn. xi, 93 and 129; Yājñ.; MBh.; Hariv.
जटिन् m. an ascetic, Bharaṭ.
Śiva, MBh. vii, 2046 and 2858
N. of one of Skanda's attendants, ix, 2563
a Pratuda bird, Car. i, 27, 56
an elephant 60 years old, L.
Ficus infectoria, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटिन् (नी f.) a. [जटा अस्त्यस्य इनि] Having twisted hair. --m. 1 An epithet of Śiva. --2 The waved-leaf fig-tree (प्लक्ष). --3 An elephant sixty years old.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जटिन् गु० जटा अस्त्यस्य इनि । १ प्लक्षे (पाकुड) अश्वत्यतुल्य- पत्रयुक्ते वृक्षभेदे । २ जटावति त्रि० । “सुरापानापनु- त्त्यर्थं चीरबासा जटी ध्वजी” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3014,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धुर-जटीसमास: धुर + जटिन् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जटिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जटी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | जटि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धुरजटी 📚धुर 📚जटिन् ➤ धुर + जटिन्
संस्कृत: प्लक्षः · पर्याय: प्लक्ष, पर्कटि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धुर 📚जूआ जो बैलों आदि के कंधे पर रखा जाता है🟠🔵🟣
जटिन् 📚mfn. = ˚ता-धारिन्, Mn. xi, 93 and 129; Yājñ.; MBh.; Hariv🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • धुरजटी = धुर + जटी तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें