🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:24:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धूल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धूले

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धूले

अर्थ: लि बा . धूल

संस्कृत: रजः · पर्याय: रेणु, पांसु, रजस्, पराग

व्युत्पत्ति: धू +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धूलि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धूलि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धूलि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधूलिःधूलीधूलयः
द्वितीयाधूलिम्धूलीधूलीः
तृतीयाधूल्याधूलिभ्याम्धूलिभिः
चतुर्थीधूलये / धूल्यैधूलिभ्याम्धूलिभ्यः
पञ्चमीधूलेः / धूल्याःधूलिभ्याम्धूलिभ्यः
षष्ठीधूलेः / धूल्याःधूल्योःधूलीनाम्
सप्तमीधूलौ / धूल्याम्धूल्योःधूलिषु
सम्बोधनहे धूलेहे धूलीहे धूलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धूलि
धूलि
dhūli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] धूल । गर्द । रेणु । रज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूलि f. (W. also m.; √ धू?) dust (also the dusty soil), powder, pollen, Var.; Pañc.; Kāv.; Pur. &c. (also f(˚ली). , L. & in comp. See below)
a partic. number, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (518,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूलिः m. f. धूंली 1 Dust; अनीत्वा पंकतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते Śi. 2. 34. --2 Powder. --Comp. --कुट्टिमं, --केदारः {1} a mound, rampart of earth. {2} a ploughed field. --ध्वजः wind. --पटलः --लं a cloud of dust. --पुष्पिका, --पुष्पी the Ketaka plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0600-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूलि स्त्री धू--लिक् वा ङीप् । धू--सं० क्विप् धुवा लीयते ली--कि लादेशे आल्लोपः । १ रजसि परागे अमरः । रेणूनां पवनचालनेन लीयमानत्वात्तथात्वम् । “गोपैर्यष्ट्या हतानां खुरपुटदलिता या तु धूलिर्दिनान्ते” वृ० सं० १०३ अ० । गोधूलिशब्दे दृश्यम् । “अनीत्वा पङ्कतां धूली- मुदकं नावतिष्ठते” “बधूरिव धूलीमुदक्षिपत्” माघः “धूलिः परगृहादपि” नीतिसारः “धूलीपटले धूम- त्वभ्रमात् तत्रासता धूमत्वेनेत्यादि” अनुमानदीधितिः । २ व्याकुलीभावे अव्य० उर्य्या० उप० स० । “धूलीकृत्य व्याकु- लीकृत्य” गणरत्र० टी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3904,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूलिः, स्त्री, (धुवति धूयते वेति । धू + बाहुल- कात् लिः ।) पार्थिवचूर्णम् । धूला इति भाषा ॥ (यथा, भागवते । ३ । १४ । २४ । “श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलापः । भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभिः पश्यति देवरस्ते ॥”) तत्पर्य्यायः । रेणुः २ पांशुः ३ रजः ४ । इत्य- मरः । २ । ८ । ९८ ॥ धूली ५ पांसुः ६ । इति भरतः ॥ क्षितिकणः ७ क्षौद्रः ८ चूर्णम् ९ तूस्तम् १० महीद्रवः ११ वातकेतुः १२ नभः- केतुः १३ कणा १४ क्षितिकणा १५ । इति शब्दरत्नाबली ॥ * ॥ [] दीपखट्वातनुच्छायाछिन्नकेशनखादिकम् । अजमार्जाररेणुश्च हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥” इति कर्म्मलोचनः ॥ “अजरजः स्वररजस्तथा सम्मार्ज्जनीरजः । स्त्रियः पादरजो राजन् ! शक्रादपि हरेत् श्रियम् ॥” इति लक्ष्मीचरित्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-804-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूलि" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धूलेधूलि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धूलि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धूले 📚 ➤ लि बा . धूल
संस्कृत: रजः · पर्याय: रेणु, पांसु, रजस्, पराग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धूलि 📚धूल । गर्द । रेणु । रज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धूलि
धूल (२.८.९८) — रेणु, पांसु, रजस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें