🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:24:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धृतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धृतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धृतः

अर्थ: थामा गया, ले जाया गया, वहन किया गया, सहारा दिया गया

व्युत्पत्ति: धृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धृत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. धृत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. धृत् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. धृत् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. धृत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. धृत् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  8. धृत् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधृतःधृतौधृताः
द्वितीयाधृतम्धृतौधृतान्
तृतीयाधृतेनधृताभ्याम्धृतैः
चतुर्थीधृतायधृताभ्याम्धृतेभ्यः
पञ्चमीधृतात् / धृताद्धृताभ्याम्धृतेभ्यः
षष्ठीधृतस्यधृतयोःधृतानाम्
सप्तमीधृतेधृतयोःधृतेषु
सम्बोधनहे धृतहे धृतौहे धृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धृत
धृत
dhṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धृत २ संज्ञा पुं॰
१. तेरहवें मनु रौच्य के पुत्र का नाम ।
२. द्रुह्यु वंशीय धर्म का पुत्र (भागवत) ।
धृत ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गिरना । पतन ।
२. अस्तित्व । स्थिरता ।
३. ग्रहण । पकड़ ।
४. धारण करने की क्रिया । पहनना ।
५. लड़ने की एक पद्धति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृत mfn. held, borne, maintained, supported, kept, possessed
used, practised, observed, RV. &c. &c.
measured, weighed (with or scil. तुलया), MBh.
worn (as clothes, shoes, beard, &c.), Mn.; MBh.; Kāv.
kept back, detained (करे, by the hand), Hit.
drawn tight (reins), Śak.
turned towards or fixed upon, ready or prepared for, resolved on (loc. or dat.), MBh.; R.
continuing, existing, being, ib.
prolonged (in pronunciation), Prāt. (अम् ind. solemnly, slowly, Pañc. iii, 72/73)
(with अन्तरे) deposited as surety, pledged, ib. iv, 31/32
quoted, cited by (comp.), L.
धृत m. N. of a son of the 13th Manu, Hariv. (v.l. भृथ)
of a descendant of Druhyu and son of Dharma, Pur. (cf. धार्तेय)
धृत n. a partic. manner of fighting, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (519,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृत p. p. [धृ-कर्मणि क्त] 1 Held, carried, borne, supported. --2 Possessed. --3 Kept, preserved, retained. --4 Seized, grasped, laid hold of. --5 Worn, used, put on; Ku. 5. 44. --6 Placed, deposited. --7 Practised, observed. --8 Weighed. --9 (Actively used) Holding, bearing. [] --10 Intent upon. --11 Prepared ready. See धृ also. --तं 1 Falling. --2 State, existence. --3 Taking, seizing. --4 Wearing, putting on. --5 A particular manner of fighting. --Comp. --आत्मन् a. firmminded, steady, calm, collected. (--m.) an epithet of Viṣṇu. --दंड a. {1} inflicting punishment. {2} one on whom punishment is inflicted. --दीधितिः fire. --पट a. covered with a cloth. --राजन् a. ruled by a good king (as a country). --राष्ट्रः {1} a good king. {2} a country ruled by a good king. {3} N. of the eldest son of Vyāsa by a widow of विचित्रवीर्य. [As the eldest son he was entitled to the throne, but being blind from birth, he renounced the sovereignty in favour of Pāṇḍu; but on his retirement to the woods, he undertook it himself, making Duryodhana-his eldest on-the virtual ruler. When Duryodhana was killed by Bhīma, the old king thirsted for revenge, and expressed his desire to embrace Yudhiṣṭhira and Bhīma. Kṛṣṇa readily discovered his object, and convinced that Bhīma was marked out by the King as his prey, he caused an iron image of Bhīma to be made. And when the blind king rushed forward to embrace Bhīma, Kṛṣṇa substituted the iron image which the revengeful old man pressed with so much force that it was crushed to pieces, and Bhīma escaped. Thus discomfited, he, with his wife, repaired to the Himālaya and there died after some years]. --वर्मन् a. clad in armour, mailed. --व्रत a. {1} observing vows, performing religious rites. {2} devoted, attached. {3} of a fixed law or order. --(तः) an epithet of (1) Indra. (2) Varuṇa. (3) Agni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0600-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृत न० धृ--स्थितौ पतने च भावे क्त । १ पतने २ स्थितौ च । धृ--धारणे कर्मणि क्त । कृतधारणे ३ गृहीते त्रि० भावे क्त । ४ धारणे ग्रहणे न० । “धृतरुद्राक्ष- मधुव्रतं खगः” “रूपमदर्शि धृतोऽसि यदर्थम्” नैष० । ५ त्रयोदशमनोःपुत्रभेदे पु० । “त्रयोदशस्य पुत्रास्ते विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः । चित्रसेनो विचित्रश्च नयो धर्मभृतो धृतः” हरिवं० ७ अ० । ६ द्रुह्युवंश्ये धर्मसुते राजभेदे “द्रुह्योश्च तनयो बभ्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः । आरब्धस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्मस्ततो धृतः” भा० ९ । २३ । ४ अत्र घृत इति पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3905,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृतः, त्रि, धृधातोः कर्म्मणि कर्त्तरि च क्तप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ धारणविशिष्टः । धरा इति भाषा । (यथा, महाभारते । १ । ७४ । १०३ । “अश्वमेधसहस्रञ्च सत्यञ्च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥”) अवध्वस्तः । पतित इति यावत् । स्थितः । (स्थिरीकृतः । निश्चितः । यथा, महाभारते । ७ । १६ । २८ । “धृतां धनञ्जयवधे प्रतिज्ञाञ्चापि चक्रिरे ॥” पुं, त्रयोदशमनो रौच्यस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । ७ । ८२ । “चित्रसेनो विचित्रश्च नयो घर्म्मभृतो धृतः । सुनेत्रः क्षत्त्रवृद्धिश्च सुतपा निर्भयो दृढः । रौच्यस्यैते मनोः पुत्त्रा अन्तरे तु त्रयोदशे ॥” द्रुह्युवंशीयधर्म्मस्य पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २३ । १४ । [] “द्रुह्योश्च तनयो वभ्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः । आरब्धस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्म्मस्ततो धृतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-804-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धृत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धृतःधृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धृत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | धृत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धृतः 📚 ➤ थामा गया, ले जाया गया, वहन किया गया, सहारा दिया गया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धृत 📚तेरहवें मनु रौच्य के पुत्र का नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें