🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:59:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्वजि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्वजि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्वजि

अर्थ: झण्डाबरदार, झण्डा ले जाने वाला

व्युत्पत्ति: ध्वज +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्वजिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ध्वजिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ध्वजिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध्वजिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्वजिध्वजिनीध्वजीनि
द्वितीयाध्वजिध्वजिनीध्वजीनि
तृतीयाध्वजिनाध्वजिभ्याम्ध्वजिभिः
चतुर्थीध्वजिनेध्वजिभ्याम्ध्वजिभ्यः
पञ्चमीध्वजिनःध्वजिभ्याम्ध्वजिभ्यः
षष्ठीध्वजिनःध्वजिनोःध्वजिनाम्
सप्तमीध्वजिनिध्वजिनोःध्वजिषु
सम्बोधनहे ध्वजिन् / हे ध्वजिहे ध्वजिनीहे ध्वजीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्वजिन्
ध्वजिन्
dhvajin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वजिन् mfn. having or bearing a banner, MBh.; R.
(ifc.) having anything as a mark (esp. for a committed crime), MBh.
ध्वजिन् m. a standard-bearer, ib.
any one having an emblem or sign, (esp.) a vendor of spirituous liquors, Yājñ. i, 141
(only L.) a chariot
a mountain
a snake
a peacock
a horse
a Brāhman
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वजिन् a. (नी f.) [ध्वजोऽस्त्यस्य इनि] 1 Bearing or carrying a flag. --2 Having as a mark. --3 Having the mark of a liquor-vessel ( सुराभाजनचिह्न); Ms. 11. 93. --m. 1 A standard-bearer. --2 A distiller or vendor of spirituous liquors; Y. 1. 141. --3 A car, carriage, chariot. --4 A mountain. --5 A snake. --6 A peacock. --7 A horse. --8 A Brāhmaṇa. --नी An army; R. 7. 40; Śi. 12. 66; Ki. 13. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वजिन् त्रि० ध्वजोऽस्त्यस्य इनि । १ ध्वजयुक्ते “सुरापाना पनुत्त्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी” मनुः “उलूकपक्षि ध्वजिभिर्देवतायनैर्वृतम्” भा० शा० १४१ अ० स्त्रियां ङीप् सा च २ सेनायाम् अमरः । “मुखैः प्रवृद्धध्वजिनी रजांसिः” रघुः । ३ पर्वते ४ रथे ५ सर्पे ६ अश्वे ७ व्राह्मणै पु० मेदि० । ८ मयूरे राजनि० । १० शुण्डिके हेमच० । “प्रतिग्रहे शूनी चक्री ध्वजी वेश्या नराधिपः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3921,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्वजिध्वजिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ध्वजिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ध्वजिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्वजि 📚 ➤ झण्डाबरदार, झण्डा ले जाने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्वजिन् 📚mfn. having or bearing a banner, MBh.; R🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें