🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:37:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नक्रम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नक्रम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नक्रम्

अर्थ: घड़ियाल, मगरमच्छ

संस्कृत: नक्रः · पर्याय: कुम्भीर

व्युत्पत्ति: न क्रामतीति न + क्रम् + ड, नञे न लोपः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नक्र (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. नक्र (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. नक्र (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नक्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानक्रःनक्रौनक्राः
द्वितीयानक्रम्नक्रौनक्रान्
तृतीयानक्रेणनक्राभ्याम्नक्रैः
चतुर्थीनक्रायनक्राभ्याम्नक्रेभ्यः
पञ्चमीनक्रात् / नक्राद्नक्राभ्याम्नक्रेभ्यः
षष्ठीनक्रस्यनक्रयोःनक्राणाम्
सप्तमीनक्रेनक्रयोःनक्रेषु
सम्बोधनहे नक्रहे नक्रौहे नक्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नक्र
नक्र
nakra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घड़ियाल (1.10.21) कुम्भीर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नक्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाक नामक जलजंतु ।
३. मगर नामक जल- जंतु ।
३. घड़ियाल या कुंभीर नामक जलजंतु ।
४. नाक ।
५. पटाव । भरैठ (को॰) ।
६. वृश्र्चिक राशि (को॰) ।
७. चौखट की ऊपरी लकड़ी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नक्र m. (according to Pāṇ. vi, 3, 75 fr. न + क्र) crocodile, alligator, Mn.; MBh. &c. (ifc. f(आ). )
the sign of the zodiac Scorpio, Gol.
नक्र n. the nose (also f(आ). ), L.
नक्र n. a partic. disease of the nose, L.
the upper timber of a door-frame, L. (cf. नाक्र and Pāṇ. vi, 3, 75).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (524,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नक्रः [न क्रामतीति] 1 A crocodile, an alligator; नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेंद्रमपि कर्षति Pt. 3. 46; R. 7. 30; 16. 55. --2 The sign Scorpio of the zodiac. --क्रं 1 The upper timber of a door. --2 The nose. --क्रा 1 The nose. --2 A swarm of bees or wasps. --Comp. --राज् m., --राजः, --हारकः a shark or any other large sea-animal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0604-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नक्र पुंस्त्री न क्रामति दूरस्थलम् क्रम--ड नभ्राडित्यादिना नञःप्रकृतिभावः । १ कुम्भीरे अमरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । (झणकाट) २ द्वारशाखाग्रदारुणि ३ नासिकायाञ्च न० मेदि० । “ह्रदा प्रसन्ना इव गूढनक्राः” “आनायि- भिस्तामपकृष्टनक्राम्” रघुः । “अण्डजाः पक्षिणः सर्पा नक्राः मत्स्याश्च कच्छपाः” मनुः नामिकायां स्त्री शब्द माला । ४ जलजन्तुभेदे मकरादौ च “तथा चेन्ना- श्वरेयं नयेत नक्रकेतनः क्षणेनैकेनाकीर्त्तनीयां दशां जनञ्चैनम्” काद० । “नक्रकेतनः मकरध्वजः” इत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3928,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नक्रं, क्ली, (नक्रवत् आकृतिरस्त्यस्येति । अच् ।) अग्रदारु । झाणकाठ इति भाषा । नासिका । इति मेदिनी । रे, ५२ ॥
नक्रः, पुं, (न क्रामति दूरस्थलमिति । क्रम + अन्येष्वपीति डः । नभ्राडिति नलोपो न ।) कुम्भीरः । इत्यमरः । १ । १० । २१ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । ४३ । “नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । स एव प्रच्युतः स्थानात् शुनापि परिभूयते ॥” मकरः । थया, कादम्बर्य्याम् । “तथा चेन्नाचरेयं नयेत नक्रकेतनः क्षणेनैकेनाकीर्त्तनीयां दशां जनं चैनम् ॥” ग्राहः । यथा, रघुः । १६ । ५५ । “स तीरभूमौ विहितोपकार्य्या- मानायिभिस्तामपकृष्टनक्राम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-814-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नक्र" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नक्रम्नक्र (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नक्र (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | नक्र (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नक्रम् 📚 ➤ घड़ियाल, मगरमच्छ
संस्कृत: नक्रः · पर्याय: कुम्भीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नक्र 📚नाक नामक जलजंतु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नक्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नक्रम्: न क्रामतीति न + क्रम् + ड, नञे न लोपः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬